De Nieuwjaarsduik van de oudejaarsconference

Als ik de Nieuwjaarsduik zie op TV moet ik altijd denken aan de uitspraak die aan Isaac Newton wordt toegeschreven¹: "Voor mezelf ben ik slechts een kind dat op het strand speelt, terwijl voor mij een enorme oceaan van waarheid nog onontdekt ligt.” Lichtelijk ironisch is deze uitspraak wel, want als iemand in de geschiedenis heeft bijgedragen aan het begrijpen van het grotere geheel dan is dat Isaac Newton wel. Ik vermoed dan ook enige valse bescheidenheid. Zo zeg ik zelf ook altijd over mijn goddelijke veggie carbonara dat ik maar wat bij elkaar gegooid heb. Onzin natuurlijk, de maaltijd is absoluut chef-waardig en ik verwacht gecomplimenteerd te worden. Maar er zit zeker iets in deze uitspraak. Alles begrijpen is ingewikkeld, dus dan is het goed om te beginnen met de details. Immers, als je een schelp tegen je oor zet dan hoor je ook het ruisen van de zee.

Ik was van plan om deze keer over satire te schrijven. Waarom weet ik eigenlijk ook niet; er is weinig saaier dan schrijven over humor. Het is een beetje zoals praten over pudding tegen de honger. Waarom ik hier toch over wil schrijven is omdat ik denk dat de algehele focus aan het verschuiven is. Antoni Gramsci schreef hier al over in zijn theorie van de "collectieve wil". Volgens Gramsci is deze collectieve wil een realiteit waar de politiek invloed op uitoefent maar die op zijn beurt ook weer die invloed uitoefent op de politiek. Het is een kneedbaar organisme. De collectieve wil is niet absoluut maar wordt beïnvloed en 'verschoven'. Als iets maar vaak genoeg gezegd wordt dan wordt het vanzelf normaal, en als je het normaal kan verschuiven dan beheers je het discours. Dit zie je ook in de satire. Als satire probeert aan te sluiten bij de norm, dan beweegt de norm de satire.

Wat moet satire dan zijn? Als columnist en mede-Plientje-schrijver vind ik dit een ingewikkelde vraag. Satire hoeft niet altijd kritisch te zijn, het kan ook absurdistisch of anekdotisch zijn. Comedy kan ook verbinden; samen met zijn allen lachen om dezelfde grappen. Satire hoeft niet links of rechts te zijn. Comedy kan overal vandaan komen. Comedy móét niks. Maar als de satire alleen maar schelpen blijft rapen en de grote zee negeert, lopen we dan niet het risico om te verschuiven?

Dat is wat ik zag toen ik woensdagavond de oudejaarsconference keek. Peter Pannekoek zocht dit jaar naar hoop, maar wil ons wél mentaal klaarmaken voor een oorlog. “Hoe worden we sneuvelbereider?” vraagt Pannekoek zich namens ons af. De vraag of wij nog offers willen brengen wordt daarmee het hoofdthema van de avond. Langs de meetlat van onze sneuvelbereidheid springt Peter van onderwerp naar onderwerp. Pannekoek is op zijn scherpst wanneer hij zegt: "wij behandelen Gaza als Klarna, de schuld komt later wel." Ook stipt hij de rijkste 1% aan. Hij noemt het "ook knap, want hoe dom is die 99% dan?". Check! De inkomstenongelijkheid ook weer even genoemd, en dan vlug weer door. Het kapitalisme heeft in de satire tegenwoordig een Voldemortstatus, 'het systematische probleem dat niet genoemd mag worden'.

Peters ‘opofferthema’ komt het scherpst naar voren in Pannekoeks bit over de uitbuiting van de schoonmakers bij verschillende bedrijven in Nederland. Naar aanleiding van dit nieuws zei een mevrouw op het journaal dat ze het verschrikkelijk vond wat er bij één van deze bedrijven gebeurt, maar dat ze daar toch naartoe zal blijven gaan. Volgens Peter Pannekoek is dit typisch aan Nederland. Wij willen geen offers doen voor onze overtuigingen. In die trant roept Peter ook op om niet naar de Basic-Fit te gaan omdat de oprichter van Basic-Fit veel geld verdient over de rug van arme studenten. Maar weet je wat erger is dan naar een plek gaan waar er veel geld wordt verdiend ten koste van anderen? Heel veel geld verdienen ten koste van anderen! Weet je wat erger is dan naar iets gaan waar schoonmakers worden uitgebuit? Schoonmakers uitbuiten! Nee, volgens Peter is het allemaal ónze schuld als wij niet offeren. Laten we onszelf vooral niet afvragen wie dit altaar van bullshit gebouwd heeft. Het is kijken naar de bio-industrie en je afvragen waarom de kippen niet meer doen.

“Het offer is zien dat we het zelf moeten doen, de hoop is dat we dat kunnen” zo eindigt de oudejaarsconference van 2025. Maar wat zien we dan? Want de focus is verschoven, van de systematische problemen naar de mens. Van systeemkritiek naar zelfkritiek. Peter Pannekoek is scherp en grappig, maar inhoudelijk raapt hij vooral mooie schelpen, en negeert hij de zee.

De uitspraak van Isaac Newton is een mooi idee, maar maatschappelijk is het totaal onbruikbaar. Want die schelpen komen toch ergens vandaan? Een schelp spoelt niet aan vanuit het niets, schelpen zijn zowel onderdelen als producten van het grotere ingewikkelde systeem van de zee. We kunnen geen schelpen blijven rapen terwijl we de zee negeren. Durf dit jaar een Nieuwjaarsduik te nemen in deze oncomfortabele waarheid, en verdiep je in dat grotere kapitalistische systeem van waaruit alle rotzooi op de stranden van ons leven aanspoelen. Dat is misschien een koud bad, maar dat is dan maar zo. Want als we ons alleen maar met schelpen bezighouden, dan horen we binnen de kortste keren alleen nog maar ruis.

“To myself I am only a child playing on the beach, while vast oceans of truth lie undiscovered before me."