Ostrovski’s ‘Hoe het staal gehard werd’

Het is een der meest gelezen literaire werken ter wereld, vertaald in tientallen talen. Tijdens het leven van de schrijver waren er alleen al 41 herdrukken. Qua populariteit moesten zelfs Gorki en Majakovski hun hoogte delen met de desbetreffende auteur: Nikolaj Ostrovski. Heb jij ooit van dit magistrale boek gehoord, laat staan het gelezen? Die kans is minimaal. Hoe kan dat?

De schrijver Nikolaj Aleksejevitsj Ostrovski kwam uit een arbeidersnest en sloot zich in 1918 aan bij de Communistische Jeugd Bond. Hij vocht in het Rode leger tegen de Witten en de buitenlandse imperialistische invasie. Hij raakte gewond en moest de laatste jaren leven met een steeds zwakkere gezondheid, blindheid en bedlegerigheid. In plaats van bij de pakken neer te gaan zitten, gebruikte hij zijn tijd om nogmaals de revolutie te kunnen dienen: hij schreef, en dicteerde later, een meesterwerk tussen 1930 en 1932. Wat in eerste instantie bedoeld was als een autobiografie voor de in de revolutie opgroeiende jeugd, groeide uit tot een onvervalste socialistisch-realistische klassieker.

Het boek vertelt het verhaal van de Oekraïner Pavel Kortsjagin, die als puber brutale streken uithaalt en op zoek is naar avontuur. Verder is Pavel een ‘echt’ mens. Hij is niet dom noch bijzonder intelligent. Heeft zeker enkele vaardigheden, maar blinkt nergens bijzonder in uit. Doorzettingsvermogen is Pavel is niet vreemd, maar hij kent ook veel twijfel en missers. Hij is geen held in de klassieke zin van het woord, maar groeit zeker uit tot een disciplinair kameraad. Toch blijft zijn persoon even imperfect als die van de mensheid zelve. In gesprekken met andere personages, of dit nu kameraden, familieleden of vijanden zijn, kan hij zelfs (voor die tijd althans) grofgebekt zijn. Uiteindelijk raakt Pavel steeds meer onder de indruk van de Bolsjewieken en de revolutie. Deze bewondering komt niet uit de lucht vallen en vormt slechts mondjesmaat de ommekeer in Pavel’s leven.

Wat Ostrovski ons met Pavel laat zien is eigenlijk een spiegelbeeld van ons allemaal, maar dan in de situatie van de revolutie en de opbouw naar het socialisme. Pavel wordt uiteindelijk communist en wanneer hij eenmaal goed kan organiseren en zelfs kan leiden, word Pavel ziek en raakt hij aan zijn bed gekluisterd. Het biografische aspect van het boek blijft tot op het laatst overeind staan, mede hierdoor blijft Pavel een realistisch mensbeeld houden en blijven positieve als negatieve eigenschappen redelijk gedoseerd.

Het verhaal bestaat uit twee delen en is in feite een constante opeenvolging van gesprekken in uiteenlopende situaties. Zo maakt de lezer steeds meer kennis met Pavel, zijn kameraden en allerlei menselijke karakters uit die tijd. Ook anno nu blijft zijn verhaal tot de verbeelding spreken, wat echter meer geldt voor de innerlijke gevoelsstrijd van Pavel dan voor de revolutionaire situatie waarin hij zich bevond. Voor jonge werkers en communisten werkt het verhaal van Pavel als een soort erkenning voor onze eigen tekortkomingen in moeilijke tijden, dat ons desondanks door doorzettingsvermogen inspireert.

De titel Hoe het staal gehard werd slaat dan ook op hoe we door moeilijke omstandigheden, leren om sterker uit de strijd te komen.

Het boek wordt in 1934 een ware bestseller in de Sovjet-Unie en daarbuiten. Dat komt door wat het verhaal in essentie is: socialistisch en realistisch. Ostrovski zelf ligt dan ziek in bed nabij de Zwarte zee. Desondanks ontvangt hij duizenden brieven van over de hele wereld. Vele Sovjet en internationale proletarische schrijvers bezoeken hem, evenals zijn vele jonge communistische bewonderaars. Zijn boek blijft onverhinderd populair tot aan de omverwerping van het socialisme en de Sovjet-Unie en zelfs daarna blijft het boek bekend in de met name Slavische wereld.

Dat jij nog nooit van dit boek hebt gehoord is echter geen wonder. Er zijn maar twee zeer oude Nederlandse vertalingen en deze zijn sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw niet meer in omloop. Op internet word alleen een Engelse vertaling aangeboden, maar ook deze oplages zijn schaars. In Rusland en andere voormalige socialistische landen is het boek van de leeslijsten afgehaald en wordt het bestempeld als ‘Sovjet-verheerlijking’.

Alle Russische klassiekers zijn veelvuldig vertaald en worden jaarlijks opnieuw uitgegeven. Waarom Ostrovski’s Hoe het staal gehard werd dan niet? Durft dan geen enkele burgerlijke uitgever zijn of haar handen te branden aan het heruitgeven ervan? Hoe het ook zij: de onbereikbaarheid van deze proletarische schat is een regelrechte blamage. Het laatste woord is dan ook aan Pavel:

“Het dierbaarste dat de mens heeft, is het leven. Het wordt hem maar één keer gegeven en hij moet het zo leven dat hij zich niet verschrikkelijk zou hoeven te schamen voor zijn gemeen en futiel verleden en om op zijn sterfbed te kunnen zeggen: heel mijn leven en al mijn krachten heb ik gegeven aan het allermooiste ter wereld – aan de strijd voor de bevrijding van de mensheid.”