Ter verdediging van Prokofjev en zijn Alexander Nevski

Dat oorlogspropaganda kan leiden tot ware oorlogshysterie, ten gunste van de imperialistische agenda van de heersende klasse, is niet nieuw. Onze samenleving is ervan doordrenkt en het loopt de spuigaten uit. Zo ook in het Concertgebouw te Amsterdam. Terwijl op 8 maart, Internationale Werkende Vrouwendag, duizenden mensen van de Dam naar het Museumplein liepen en opkwamen voor de rechten en positie van de vrouw, werd er enkele meters verderop een andere slag gestreden: om de waarheid rondom Prokofjevs muzikale context.

Tijdens de matinee werd de laatste uitvoering van de Vierde symfonie en de Alexander Nevski cantate beklonken. Dirigent Ricardo Chailly leidde het Concertgebouworkest samen met het Groot omroepkoor: het koor van de Nationale Opera en alt Marie-Nicole Lemieux, met een reeks van vier concerten. Deze reeks mag met recht als bijzonder worden beschouwd. Beide werken worden maar zelden tot uitvoering gebracht en dat terwijl ze allebei het werkelijke muzikale genie van Prokofjev blootleggen. Zowel de avontuurlijke symfonie als de epische cantate overbruggen elkaar in een muzikale reis, hoewel zeer verschillend van soort.

Met name bij de Alexander Nevski cantate, ga je terug in de tijd. Tijd? ‘Tijden’ mogen we stellen. De muziek is geschreven voor de film met de gelijknamige titel (uit 1938) en is een samenwerking tussen de twee titanen: Serge Prokofjev en filmregisseur Sergej Eisenstein. Deze laatstgenoemde kan zonder overdrijving als de vader van de moderne montagetechniek worden beschouwd. Zijn innovatieve stijl en communistisch denken gaven hem de mogelijkheid grote filmproducties te leiden. Voor zowel de componist als de regisseur werd de film een groot succes. Het jonge socialisme van de Sovjet-Unie liet de wereld zien welke grote kunstenaars het voortbracht en hoe het de grenzen der technische mogelijkheden van die tijd opzocht.

Zowel de film als de muziek gaan over de middeleeuwse Alexander Nevski, vorst van republiek Novgorod (1136-1478) en krijgsman. Als een ware held lukte het hem, tegen alle verwachtingen in, de buitenlandse invallen van de Zweden en de Duitse orde een halt toe te roepen. Ook wist hij vrede te sluiten met de Moslim-Tartaren en voor hen enige vorm van politieke autonomie te behouden. De Russen van Novgorod waren gered en behielden zo hun recht tot zelfbeschikking op de toekomst.

Er lagen verscheidende intenties ten grondslag aan het tot stand brengen van de film. Ten eerste: de werkende klasse te onderwijzen in de grote historische gebeurtenis van het land waar zij op werkte. Geschiedenis zonder deze als ‘heilig en vroom’ over te laten komen, maar een meer materialistische en dus realistischere kijk op het verleden te bieden. Alexander als held, maar geen heilige.

Ten tweede was het belangrijk om de kijker ervan te overtuigen dat onder moeilijke omstandigheden overwinningen alsnog mogelijk zijn. Na de socialistische Oktoberrevolutie en het verslaan van de Witten en imperialistische legers, was het duidelijk dat met de opkomst van het fascisme in (o.a.) Duitsland, nieuwe agressie jegens de Sovjet-Unie niet lang uit kon blijven. De film legde vanuit een historische context uit dat dreiging van buitenaf niet tot angst en verlamming hoefde te leiden, maar juist omgezet kon worden in daadkracht en hoop. Nog geen 3 jaar later, na het verwezenlijken van de film, vielen de nazi’s inderdaad de Sovjet-Unie binnen en kon alles op alles gezet worden om hen een halt toe te roepen en te verslaan. De film en muziek werden een daverend succes.

Wat is er nu aan de hand? Vanuit de burgerlijke media en zelfs vanuit leden van de deelnemende koren, is protest ontstaan tegen de dirigent en zijn uitvoering van Alexander Nevski. Zij stellen dat het stuk Russisch-nationalistisch en zelfs ‘stalinistisch’ van aard moet zijn. Dat lijken toch twee uitersten, zou je denken? In hun argumentatie weigeren ze de werkelijke context voor te leggen en spelen ze in op het sentiment van de Russische agressie jegens Oekraïne. Soms zonder het zelf door te hebben, zaaien ze verwarring onder het publiek en juist deze verwarring dient als uitstekende oorlogsretoriek.

Buiten dit bovengenoemde sentiment is er ook sprake van armoedig historisch bewustzijn, zo wordt het huidige imperialistische Rusland op een hoop geworpen met de socialistische Sovjet-Unie. Ironisch genoeg is dit juist dezelfde denkwijze als die van de ‘vijand’: op 18 mei 2025 werd Alexander Nevski uitgevoerd in het Kremlin onder de leus “Sta op, Russisch volk”. Niet zelden misbruiken de Russische autoriteiten de Sovjet-componist Prokofjev, door zijn werk voor hun imperialistische karretje te spannen.

De dirigent, Chailly, kan zich absoluut niet vinden in de protesten tegen het concert. “Grote artiesten uit het verleden zoals Prokofjev en Sjostakovitsj moeten beschermd worden tegen elke associatie met het hedendaagse Russische regime,” stelt hij.

Chailly weigerde om zogenaamde ‘gevoelige’ delen uit het concert weg te laten. Wel moest hij zwichten voor de normaal zo gebruikelijke ondertiteling van vertaalde teksten en kregen alle koorleden en muzikanten een gratis Oekraïne-speldje. Op deze manier werd het werk van Prokofjev (een Rus, geboren in Oekraïne) niet alleen inhoudelijk gecensureerd, maar ook als anti-Oekraïens ingelijst. De leiding van het Concertgebouworkest vond dat nog niet ver genoeg gaan en deelde toelichtingen uit waarop het zogenaamde anti-Russische verhaal nog eens haarfijn uitgelegd werd.

Zij die het oeuvre van Prokofjev zo’n warm hart toedragen, maar hem telkens weer van zijn Sovjet-afkomst beroven, voeren een politieke strijd die ons ervan weerhoudt Prokofjev aan te nemen voor wie hij eigenlijk was: een der grootste Sovjet-componisten.