Cuba, de blokkade en de hervormingen

Cuba bevindt zich in een van haar moeilijkste momenten sinds de revolutie van 1959. De verscherpte economische sancties van de regering Trump, de pandemie en nu de extra opgelegde energieblokkade zorgen voor ongekend lijden onder de Cubaanse bevolking. De barbaarse verstikking van Cuba door de Verenigde Staten zorgt er inmiddels voor dat er voor de gewone Cubaan aan bijna alles een tekort is. Daarom is solidariteit met Cuba belangrijker dan ooit. In deze bijzonder nijpende situatie heeft de Communistische Partij van Cuba (PCC) vergaande economische hervormingen aangekondigd, die we in dit artikel verder zullen belichten.

Een verstikkende blokkade krijgt Cuba niet klein

Ook in de Nederlandse media was er afgelopen tijd berichtgeving over deze hervormingen. Om te begrijpen wat er gebeurt, moeten we allereerst constateren dat Cuba gebukt blijft gaan onder de alsmaar toenemende imperialistische agressie van ‘s werelds machtigste kapitalistische land, op nog geen 150 kilometer van zijn kust. De Amerikaanse regering houdt Cuba in een wurggreep en verstikt zijn economie met de langst durende economische, commerciële en financiële blokkade in de geschiedenis.

De motivatie achter de imperialistische blokkade is de hoop van het Amerikaanse kapitaal dat het de historische Cubaanse revolutie van 1959 kan terugdraaien. Het is de Amerikaanse ‘vergelding’ van de heldhaftige daad van het Cubaanse volk om de brute Batista-dictatuur omver te werpen, om grootschalige landhervormingen door te voeren en de belangrijkste sectoren in de economie in handen te brengen van het volk.

De blokkade kreeg Cuba echter niet op de knieën. Tot ergernis van Amerikaanse kapitalisten die decennialang het eiland geplunderd hadden, en ter inspiratie van arbeiders en onderdrukten over de hele wereld, behaalde Cuba op basis van socialistische productieverhoudingen immense sociale, culturele en wetenschappelijke overwinningen. Het Cuba van de revolutie, in contrast met het Cuba van vóór de revolutie, staat niet bekend om casino’s en criminelen. Het staat bekend om zijn gratis gezondheidszorg, met een uitgebreid publiek zorgstelsel, lage kindersterfte en hoge levensverwachting. Het staat bekend om zijn gratis onderwijs en de uitbanning van het analfabetisme dat in Latijns-Amerika een enorm probleem was. Het staat bekend om zijn sociale gelijkwaardigheid en de emancipatie van vrouwen, etnische minderheden en lhbti-personen. Het staat bekend om zijn proletarisch internationalisme en anti-imperialisme, waarbij Cuba veel steun leverde aan antikoloniale en anti-apartheidstrijd in Angola, Namibië, Zuid-Afrika en andere landen.

Ondanks de moeilijke omstandigheden van de blokkade, wist Cuba dus niet alleen stand te houden, maar ook ongekende stappen vooruit te zetten.

Cuba houd stand na de contrarevoluties

Met de contrarevoluties in de Sovjet-Unie en Oost-Europa ontstond een nieuwe situatie voor Cuba. Niet alleen had deze ontwikkeling een zeer negatieve impact op de internationale krachtsverhoudingen, maar het raakte Cuba ook economisch, onder andere omdat de contrarevoluties gepaard gingen met de ontbinding van de Comecon (Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand) in 1991.

Cuba hield echter stand. Dat was mede te danken aan het feit dat Fidel Castro en de PCC zich in de loop van de jaren ’80 kritisch hadden opgesteld tegenover de markthervormingen in de Sovjet-Unie. In 1986 werd de lijn voor ‘het corrigeren van fouten en het aanpakken van negatieve tendensen’ aangenomen, waarbij eerder ingevoerde markthervormingen juist werden afgebouwd en het belang van ideologisch werk en politiek bewustzijn in de revolutie werd benadrukt.

Dit neemt echter niet weg dat Cuba, net als de internationale communistische beweging als geheel, onvoldoende was voorbereid op de mogelijkheid van contrarevolutie. Daardoor waren belangrijke sectoren in de socialistische industrie onderontwikkeld en was Cuba onvoldoende zelfvoorzienend wat betreft bepaalde basale producten of strategische productiemiddelen. De consequenties daarvan kwamen al gauw aan het licht na het verliezen van de internationalistische steun vanuit de Sovjet-Unie en handelspartners van de socialistische landen in Oost-Europa.

De Cubaanse economie, die nog altijd werd geconfronteerd met de misdadige imperialistische blokkade van de VS, kwam in deze periode onder grote druk te staan. In deze context werd de lijn die in 1986 was ingezet vanaf 1992 onderbroken. De revolutie werd op een defensief pad gedreven waarbij bepaalde concessies aan de markt werden geaccepteerd, die de PCC aanvankelijk nadrukkelijk zag als een noodzakelijke, tijdelijke stap terug.

Cuba hield dus stand in de periode van de contrarevoluties, maar het blijft een zeer moeilijke situatie waaronder de PCC probeert de socialistische opbouw te verdedigen en te ontwikkelen.

Daarbij kan Cuba, ondanks de brede wereldwijde veroordeling van de blokkade, niet rekenen op consequente steun van andere landen. De Amerikaanse aanval op Venezuela eerder dit jaar en de intensivering van het olie-embargo lieten zien hoe inconsequent de steun van ‘bondgenoten’ als China, Rusland en Mexico is. Maar dat betekent niet dat Cuba er alleen voor staat: solidariteitsorganisaties uit de hele wereld – zoals het Nederlandse Cuba Solidariteitsnetwerk – staan het Cubaanse volk bij en die hulp is nu van nog groter belang dan voorheen.

Het karakter van de huidige hervormingen

Afgelopen juni besloot een buitengewone zitting van het Centraal Comité van de PCC tot de invoering van een pakket van 176 economische en sociale maatregelen. Deze maatregelen kunnen niet worden begrepen zonder de context van de nog verdere aanscherping van de imperialistische blokkade door de VS en de interventie van de VS in Venezuela, die Cuba in een geïsoleerde situatie brachten.

Toch stelde de Cubaanse president en eerste secretaris van het Centraal Comité van de PCC Miguel Díaz-Canel dat de plannen geen geïmproviseerde of snel genomen reactie waren op de recente Amerikaanse escalaties, of concessies tegenover Amerikaanse druk en eisen uit recente bilaterale gesprekken tussen de landen. Integendeel, Díaz-Canel benadrukte dat de hervormingen onderdeel zijn van een proces dat bewust werd ingezet op het 6e Congres van de PCC in 2011. Daarmee werd onder andere de ontwikkeling van private kleine en middelgrote bedrijven toegestaan. Met aanpassingen op het 7e en 8e Congres zijn marktmechanismen in de economie en verschillende vormen van privaat eigendom geleidelijk verder uitgebreid en is het private eigendom ook verankerd in de Cubaanse grondwet.

Het nieuwe hervormingspakket past inderdaad in deze stappen. Zo wordt de oprichting en onbeperkte groei van private bedrijven toegestaan, die voor het eerst meer dan 100 arbeiders in loondienst mogen nemen. Belangrijke delen van de economie, zoals de financiële en vastgoedsector, worden opengesteld voor privaat en buitenlands kapitaal. Het staatsmonopolie op buitenlandse handel wordt afgeschaft en de handel, import en export van brandstoffen en landbouwproducten wordt mogelijk. Staatsbedrijven worden bovendien deels omgevormd tot naamloze vennootschappen voor private aandeelhouders en kunnen zelf aandelen gaan kopen in andere bedrijven, terwijl door de staat vastgestelde lonen aangepast worden aan de ‘financiële draagkracht’ van het staatsbedrijf. Op het gebied van centrale planning is besloten om de fysieke distributie van middelen door de staat, evenals productsubsidies en prijsplafonds, geleidelijk los te laten. De bevoegdheid van de staat om prijzen te bepalen wordt gedecentraliseerd naar bedrijven, landbouwcoöperaties en lokale overheden op basis van marktmechanismen.

Het gaat om maatregelen die geleidelijk marktelementen en zelfs bepaalde kapitalistische verhoudingen herintroduceren in de Cubaanse economie. Waar zulke maatregelen begin jaren ’90 nog als een noodzakelijke stap terug werden gezien, worden ze nu geïntroduceerd als ‘versterking’ van het socialisme. De geschiedenis van de Sovjet-Unie en landen die het socialisme opbouwden leert echter dat zulke maatregelen zeker geen versterking of verdieping van het socialisme inhouden. De geleidelijke herintroductie van marktelementen en kapitalistische verhoudingen verzwakt de dynamiek van de socialistische economie en kunnen zelfs gevaarlijke voorwaarden creëren voor contrarevolutie. De markt, de groeiende ongelijkheid en de ontwikkeling van private kapitalistische belangen ondermijnen namelijk de werking van de socialistische productieverhoudingen en de ontwikkeling van een communistische houding ten aanzien van arbeid. Ze zorgen ervoor dat er een opkomende maatschappelijke laag ontstaat die belang heeft bij een herinvoering van het kapitalisme. De herintroductie van marktelementen in de economie heeft ook haar uitwerking in de politieke en juridische bovenbouw.¹

Er is sprake van een gevaarlijke situatie voor de verworvenheden van de Cubaanse Revolutie. De krachtsverhoudingen zijn negatief, waarbij de VS enorme economische druk kunnen uitoefenen. Maar die externe druk is uiteindelijk niet de beslissende factor. Laten we niet vergeten dat het Cubaanse volk al vaker onder zeer moeilijke omstandigheden in staat bleek de socialistische revolutie te verdedigen. De beslissende factor is een politieke kwestie. Het is het vermogen van de Cubaanse arbeiders en boeren, in het bijzonder de Cubaanse communisten als politieke voorhoede, om zulke uitdagingen te overwinnen en – al dan niet na tijdelijke, tactische en vooral bewuste stappen terug – stappen vooruit te zetten in de socialistische opbouw.

Solidariteit met Cuba nu belangrijker dan ooit!

In deze omstandigheden is onze solidariteit van het grootste belang. Solidariteit met Cuba. Solidariteit met het dappere Cubaanse volk, dat heeft laten zien dat de bevolking tijdens de opbouw van het socialisme enorme uitdagingen kan overwinnen en dat het imperialisme niet onoverwinnelijk is.

Dat de revolutionaire arbeidersmacht met uitdagingen wordt geconfronteerd, is onvermijdelijk. De ongelijke politieke en economische ontwikkeling van het kapitalisme betekent namelijk dat de revolutie en de socialistische opbouw eerst in een land of een groep landen plaatsvinden, en in de periode dat socialistische en kapitalistische landen naast elkaar bestaan zal de internationale bourgeoisie al haar middelen gebruiken om een arbeidersmacht de kop in te drukken. De georganiseerde arbeidersklasse heeft samen met haar bondgenoten de kracht om de revolutie tot een succes te brengen en een betere, rechtvaardige maatschappij op te bouwen die de mens centraal stelt en niet de belangen van de kapitalisten.

Bovendien staat een volk dat het socialisme bouwt nooit alleen. Want het beschikt over een machtig instrument: het proletarisch internationalisme, de internationale solidariteit van de werkende klasse wereldwijd.

Daarom zullen ook wij ons in solidariteit met het Cubaanse volk blijven inzetten om een einde te eisen aan de misdadige blokkade door de VS, de economische en diplomatieke sancties, de militaire agressie en de politieke inmenging. De solidariteit met het dappere Cubaanse volk gaat door!

Sjoerd is lid van de Commissie Internationaal van het Partijbestuur van de NCPN.

1. Voor de lessen die getrokken kunnen worden uit de socialistische opbouw, maar ook het kapitalistisch herstel, in de USSR en China, zie: leesmanifest.nl/dossiers/socialisme