'De rijken willen oorlog, de jeugd een toekomst'

Op 5 december staakten 55.000 Duitse scholieren. Van grote steden als Berlijn en München tot kleine plaatsen als Döbeln, van Augsburg in het zuiden tot Wilhelmshaven in het noorden, kortom door heel Duitsland werd er gestaakt. Op meer dan 90 plaatsen gingen scholieren niet naar school. Op 5 maart vond de tweede staking plaats, dit keer gingen 50 duizend scholieren de straat op in meer dan 130 steden. De derde staking was op 8 mei, de dag van de antifascistische overwinning. Op deze dag staakten 45 duizend scholieren, dit keer zelfs in meer dan 150 steden. Wat kan er toch bij onze oosterburen aan de hand zijn waardoor zoveel scholieren de straat op gaan?

Tijdens de eerste staking werd er in het Duitse parlement gestemd over een aanpassing van de dienstplichtwet. Elke achttienjarige krijgt sindsdien een brief op de mat met een enquête die voor mannen verplicht is in te vullen. Als iemand op basis van deze vragenlijst geschikt wordt geacht voor het leger, worden ze uitgenodigd voor een medische keuring. In een half jaar tijd zijn er al meer dan 300.000 brieven verstuurd. Veel succes heeft de maatregel nog niet gehad: er zijn slechts 530 vrijwillige soldaten uit voortgekomen, terwijl 100 keer zoveel scholieren tot drie keer toe de straat op zijn gegaan en 28% van de mannen de enquête genegeerd hebben, waarvoor ze een boete riskeren.

Het verplichten van de medische keuring is de volgende stap in het volledig terugbrengen van de dienstplicht, die vanaf juli 2027 in wordt gevoerd. Het Duitse leger probeert de jeugd al voor te bereiden op deze maatregel: mannen die in de enquête expliciet aangeven niet geïnteresseerd te zijn in het leger ontvangen uitnodigingen voor een keuring. Zo overkwam o.a. een bij de campagne betrokken scholier in Sleeswijk-Holstein. Volgens huidige Duitse wetgeving mag het leger dat niet doen, toch gebeurt het: de wanhoop van de burgerij voor kanonnenvoer wordt enkel duidelijker.

Verder bevat de aangepaste wet een andere maatregel: mannen tussen de 17 en 45 jaar mogen niet zonder toestemming van het leger langer dan drie maanden het land verlaten. Na veel ophef maakte de minister van Defensie duidelijk dat deze toestemming vooralsnog automatisch wordt verleend. Zodra de militaire dienst verplicht is wordt deze regel pas uitgevoerd. Uitstel van executie.

Waarom de dienstplicht?

De herinvoering van de dienstplicht zou noodzakelijk zijn voor de ‘veiligheid’ van Duitsland, de EU en de NAVO. Het leger, de Bundeswehr, moet zelfs zodanig uitbreiden dat het (opnieuw) het grootste conventionele leger van Europa wordt, aldus bondskanselier Friedrich Merz.¹ Deze ‘veiligheid’ heeft echter niets te maken met dat van de bevolking, maar enkel met de bescherming van de belangen van het Duitse kapitaal, dat zelfs zijn positie binnen de imperialistische piramide wil versterken. De dienstplicht staat dan ook niet in het teken van de verdediging van landsgrenzen, maar maakt deel uit van een verregaande militarisering die nu al leidt tot een toename van conflicten en oorlogen, wat de veiligheid van werkende mensen wereldwijd in gevaar brengt.

Tegelijkertijd zoeken de Duitse kapitalisten samen met de regering ook naar andere manieren om hun concurrentiepositie te versterken. Zo wil de regering o.a. arbeidstijden flexibiliseren (in feite de achturige werkdag afschaffen) en wordt de drempel voor ziekmelden verhoogd: voor een doktersverklaring moeten werkers langskomen bij de dokter, voorheen kon dit telefonisch, en moet dit al vanaf dag 1 terwijl eerder dag 4 gebruikelijk was.

De militarisering en bredere aanval op de verworvenheden van de werkende klasse moeten gezien worden in het kader van de verscherpte inter-imperialistische tegenstellingen. De positie van het Duitse kapitaal op het wereldtoneel is de afgelopen periode verzwakt tegenover opkomende imperialistische machten, zoals ook geldt voor andere delen van het EU-NAVO blok, waaronder Nederland.

Decennialang leunde de burgerij slechts op een professioneel leger. Deze diende vooral voor kleinschalige interventies in het buitenland. De internationale verhoudingen lijken de burgerij echter te dwingen om de dienstplicht terug te brengen, omdat de kleine schaal van een beroepsleger niet meer voldoende is om de belangen van de kapitalistische klasse te beschermen. De herintroductie van de dienstplicht verandert echter ook het klassenkarakter van het leger: gewone arbeiders worden in het leger gedwongen, waar zij militaire training krijgen. Het wordt moeilijker voor de burgerij om ideologische controle te behouden over soldaten. Deze openlijke uiting van de dictatuur van het kapitaal creëert dus mogelijkheden voor de arbeidersbeweging om te wortelen onder de soldaten.

Hoewel de herinvoering van de dienstplicht dus overduidelijk onderdeel is van de strategie van de burgerij, schept ze tegelijkertijd voorwaarden voor de ondermijning van haar heerschappij. Of dit haar fataal wordt zal de tijd ons leren. Het voorbeeld van de Duitse jeugd is in ieder geval hoopgevend: zij geven het startschot voor de strijd van de arbeidersklasse tegen de hernieuwde oorlogslust. In plaats van de leugens van het kapitalisme te geloven en hun ‘vrijheid’ om uitgebuit te worden te verdedigen tot in de loopgraaf, kiezen Duitse scholieren voor verzet.

Organisatie aan de basis

Een (school)staking komt natuurlijk niet uit de lucht vallen: hier is veel werk aan vooraf gegaan. Na de aankondiging van de wijziging van de dienstplichtwet is de campagne ‘Schulstreik gegen Wehrpflicht (dienstplicht)’ opgezet en zijn door heel Duitsland stakingscomités opgericht. In het begin waren deze comités vooral stads- of gemeentebreed, met betrokkenheid van ook veel non-scholieren, maar er worden steeds meer comités opgezet door scholieren die samen op één school zitten.

De comités vormen de basis van de stakingen. In hun reguliere bijeenkomsten worden de stakingen vormgegeven. Zo bespreken de scholieren hoe ze hun medescholieren kunnen mobiliseren voor de stakingen, maar ook hoe ze hun medescholieren kunnen betrekken bij de organisatie ervan. Elke scholier is dan ook welkom in de comités, zolang ze maar tegen de dienstplicht zijn. Deze duidelijke focus is een belangrijke factor voor het succes van de campagne, aangezien het de enorme groep scholieren bereikt die nog niet actief zijn in de klassenstrijd, maar wel inzien dat de dienstplicht niet in hun belang is. De betrokkenheid van deze scholieren in de campagne zorgt er ook juist voor dat zij zich politiek ontwikkelen.

Een grote kracht van de campagne zit in de nauwe verbondenheid van de verschillende comités. Zo zijn er na elk van de drie stakingen landelijke conferenties geweest, waar honderden vertegenwoordigers van lokale stakingscomités samenkwamen om de strategie en doelen van de campagne te bespreken. Dit resulteert in strategische eenheid en breed gedragen eisen gericht aan de landelijke overheid: geen herinvoering van de dienstplicht, of andere gedwongen dienst, en geen militarisering.

Ook maakt de campagne gebruik van bestaande structuren waarin scholieren zijn georganiseerd, zoals de scholierenraden (SV’s), vergelijkbaar met een leerlingenraad in Nederland. Elke school heeft zo’n SV. Hiernaast zijn er op het niveau van district en deelstaat koepelvormen van de SV, respectievelijk de BSV en LSV. SV’s hebben, afhankelijk van de deelstaat, formele rechten die nuttig kunnen zijn voor de comités. Zo hebben SV’s in Noordrijn-Westfalen het recht om twee keer per jaar de gehele school bijeen te roepen voor een vergadering (een prachtige gelegenheid om te mobiliseren voor de staking), terwijl een SV in Beieren vrijwel niets te zeggen heeft. Ook zitten deze organen vaak vol met hobbyisten en carrièristen. Hoe dan ook kunnen de bestaande structuren een grote rol spelen in een staking, door deuren te openen voor meer manieren om medescholieren te mobiliseren of door simpelweg de stakingen te legitimeren. En door de SV’s die (nog) niet gepolitiseerd zijn en weigeren de stakingen te ondersteunen laten de scholieren zich niet tegenhouden: de stakingen gaan hoe dan ook door!

‘Merz leck eier’

De scholieren hebben ook te maken met repressie, niet alleen vanuit politie en politiek maar vooral vanuit de schoolbesturen en zelfs de geheime dienst. Met elke staking wordt de repressie verscherpt. Veel maatregelen nemen de scholen zelf, met bijvoorbeeld tassencontroles, om flyers e.d. te confisqueren, en door expres examens te plannen tijdens een staking. Diverse scholen zijn zelfs zo ver gegaan dat ze de hekken op slot deden, zodat het jongeren onmogelijk wordt gemaakt om het schoolterrein te verlaten en zich aan te sluiten bij hun kameraden op straat. Blijkbaar mag je op school van alles leren, zolang het maar niet is dat je jezelf moet organiseren om op te komen voor de belangen van jou en je medescholieren.

Ook de politie trad tijdens de stakingen op. Zo zijn er in München studenten naar huis geslagen en werd een scholier beboet voor de leus op zijn protestbord: “Merz, sterf zelf maar aan het oostfront” zou een bedreiging zijn. In Berlijn is een scholier gearresteerd nadat die een protestbord met de leus “Merz leck eier” (Merz lik ballen) op had gepakt. Sindsdien is deze leus de strijd tegen de dienstplicht uitgegroeid tot een algemene uiting van oppositie tegen de regering Merz. Het is zelfs zodanig populair dat de leus niet werd toegelaten tot de verkiezing voor het jeugdwoord van het jaar. “Mehrzweckeier” (multifunctionele eieren) werd als alternatief ingediend, maar ook deze werd gecensureerd, ondanks dat het in de top 10 was geëindigd.

Naast repressie wordt er ook geprobeerd de beweging onschadelijk te maken. Zo was het sentiment vanuit burgerlijke media en politiek in aanloop naar de eerste staking positief. De sociaaldemocratische minister van Defensie publiceerde zelfs een verklaring van sympathie op 5 december. Het was volgens hem goed dat scholieren de straat op gingen, ze zouden alleen niet snappen dat de heractivering van de dienstplicht nu eenmaal noodzakelijk is.

Bij een eerdere schoolstakingscampagne, Fridays for Future, slaagde de burgerij erin, in het bijzonder de Duitse, om de leiding van de campagne te kapen. Het terechte verzet van jongeren tegen de vernietiging van het klimaat voor de winst van het grootkapitaal werd omgevormd tot steun aan het ‘groene’ kapitaal in de concurrentiestrijd tegen het ‘grijze’ kapitaal. Bij de campagne tegen de dienstplicht lukt het de burgerij niet de beweging onschadelijk te maken. Wat is er dit keer anders?

Voorhoede van de Duitse arbeidersjeugd

Afgelopen lente deed de burgerlijke pers in Duitsland een grote ontdekking: de Socialistische Duitse Arbeidersjeugd (SDAJ, tevens zusterorganisatie van de CJB) speelt een sleutelrol in de stakingen. Het zal de lezer vast niet verrassen dat communisten tegen imperialistische oorlog en militarisering zijn en dus ook interveniëren in het verzet hiertegen.

Als onderdeel van een delegatie van de CJB was ik aanwezig bij het tweejaarlijkse pinksterkamp van de SDAJ, even ten noorden van Münster, waar we de kans kregen om meer te leren over de schoolstakingen en hun rol daarin. Deze drukbezochte editie was omgedoopt tot ‘Pfingstcamp gegen die Wehrpflicht’. Op dit kamp spraken we met onze Duitse kameraden, waaronder veel leden van stakingscomités. Er waren workshops over onderwerpen zoals het imperialisme, het grote belang van de Duitse burgerij bij de invoering van de dienstplicht, en hoe de communistische werkwijze verschilt van radicalistische en reformistische actievormen. Verder was er een panelgesprek met deelnemers uit o.a. de Noordrijn-Westfaalse LSV, de vakbondsjeugd en het overkoepelende stakingscomité van Münster. Ook hielden we een bilateraal met vertegenwoordigers van de SDAJ. Dat is een bijeenkomst die wordt gehouden wanneer gelieerde organisaties bijeenkomen om de ontwikkelingen in de respectieve landen en specifieke ervaringen te bespreken, een traditie in de internationale communistische beweging.

Zo oriënteerde de SDAJ zich al in 2024 op militarisering en in het bijzonder de dienstplicht. Toentertijd stond de militarisering van nu nog in de kinderschoenen en was er geen sprake van de heractivering van de dienstplicht. Het duurde echter niet lang voordat de situatie veranderde: het Duitse leger moet weer het grootste van Europa worden. Om daar de nodige miljarden voor vrij te kunnen lenen is zelfs de grondwet aangepast en eind augustus 2025 kondigde de regering-Merz het wetsvoorstel aan om de dienstplichtwet te wijzigen. Vrijwel direct werd de campagne ‘Schulstreik gegen Wehrpflicht’ gestart. De eerste comités werden opgezet, zoals gezegd eerst stads- of gemeentebreed maar ook steeds meer op de scholen zelf, aan de basis. Twee maanden later maakten tienduizenden Duitse scholieren duidelijk dat de herinvoering van de dienstplicht onacceptabel is.

Comité vs coalitie

Om te begrijpen hoe er in korte tijd zo’n grote staking werd georganiseerd, moeten we kijken naar de strategie van communisten. In elke beweging zijn grofweg twee organisatievormen te onderscheiden: het comité en de coalitie.

De comitévorm houdt in dat mensen voor hun concrete belangen worden georganiseerd. In dit geval gaat het om het gemeenschappelijk belang van de arbeidersjeugd om niet gedwongen te worden voor de belangen van het kapitaal te sterven. Deze comités worden zo toegankelijk mogelijk gemaakt voor ongeorganiseerde mensen. Voor velen van hen dient het comité als beginpunt voor de ontwikkeling van hun klassenbewustzijn. De arbeidersklasse en haar bondgenoten moeten zichzelf bevrijden, en de noodzaak daarvan wordt duidelijk vanuit hun eigen ervaring. Het betrekken van werkers in de comités dient dan ook om die overtuiging op te bouwen.²

Tegenover de comitévorm staat de coalitie. Deze vorm richt zich op het verenigen van (mensen uit) verschillende politieke organisaties, vaak onder het mom van ‘linkse eenheid’ in plaats van eenheid op basis van objectieve belangen. De organen die de scholieren moeten organiseren, de stakingscomités, worden zo een strijdtoneel tussen verschillende politieke krachten. Scholieren komen terecht in een coalitie waarin de deelnemende organisaties met elkaar concurreren om aandacht en eindeloos discussiëren over zaken die ongerelateerd lijken aan de strijd tegen de dienstplicht.³

In sommige plaatsen heeft de coalitievorm de overhand en bestaan stakingscomités voornamelijk uit niet-scholieren. Het komt dan voor dat de politieke krachten de focus van acties tegen de dienstplicht af proberen te buigen naar andere zaken, zoals Palestina. Hoewel solidariteit met het Palestijnse volk uiteraard belangrijk is, moet dit niet de focus van het stakingscomité worden. Veel scholieren hebben namelijk nog niet het bewustzijn ontwikkeld om de Palestijnse zaak te ondersteunen, zeker niet in Duitsland, en zullen dus vervreemd raken van de beweging. Uiteindelijk schaadt dit beide strijdterreinen: in plaats van dat scholieren op hun concrete belangen georganiseerd worden en uit ervaring (en in gesprek met hun nieuwe kameraden) het belang van (internationale) solidariteit leren kennen, wordt van hen verwacht dat ze deze politieke ontwikkeling al hebben doorgemaakt voordat ze aan kunnen sluiten bij de strijd.

In het vormgeven van de beweging streeft de SDAJ naar het hanteren van de comitévorm en het oprichten van comités aan de basis. D.m.v. hun interventie in de lokale comités voeren de leden en sympathisanten van de SDAJ, tevens scholieren, dit streven aan - zo vertelden velen van hen ons op het kamp. De interventie werpt vruchten af: "Op sommige plekken ligt het zwaartepunt van de schoolstakingen al bij de schoolcomités”, aldus een vertegenwoordiger van de SDAJ tijdens het bilateraal.

Nederland loopt nog achter

Net als in Duitsland, zoekt ook de burgerij in Nederland naar manieren om hun verzwakte positie in de imperialistische piramide op te krikken. Net als de Duitse kapitalisten vinden zij die in militarisering en afbraakpolitiek. Zo heeft de regering het regelmatig over het stapsgewijs herinvoeren van de ‘opkomstplicht’ (formeel bestaat de dienstplicht namelijk nog altijd). Het leger zou tot 2030 moeten groeien tot ruim 100.000 mensen, en daarna nog verder. Om dit doel te bereiken moet ‘Defensie’ in slechts vier jaar tijd met bijna twintig procent groeien. Of dit zonder dwang ook maar enigszins mogelijk is, kan de lezer invullen.

De ‘Defensienota 2026’ zet het plan uiteen: stapje voor stapje de dwang opvoeren. De stappen zijn dezelfde als onze oosterburen, alleen is het daar al verder gevorderd. Het grote verschil is dat in Nederland, in tegenstelling tot Duitsland, de dwang niet alleen voor mannen geldt maar ook voor vrouwen - tot zover gelijkheid onder het kapitalisme. Voordat de eerste verplichte enquêtes verstuurd mogen worden, moet de ‘Kaderwet Dienstplicht’ aangepast worden, wat gezien de urgentie die de regering en het kapitaal voelen vast niet lang zal duren.

Ook buiten de herinvoering van de dienstplicht probeert het leger om jongeren te rekruteren. Zo heeft het leger het ‘dienjaar’ ingevoerd, waarbij jongeren tussen de 18 en 27 de ‘kans’ krijgen een jaar lang soldaat te zijn. Dit programma is specifiek gericht op jongeren die niet weten wat ze willen studeren, als ze dat al kunnen betalen, en wordt gepromoot als mogelijkheid voor persoonlijke ontwikkeling. Verder is de ‘Nationale Weerbaarheidstraining’ (NWT) van start gegaan. Mbo- en hbo-studenten kunnen dit als minor kiezen. Tijdens de NWT wordt een student in tien weken opgeleid tot reservist. Daarvoor krijgen ze niet alleen betaald, maar ontvangen ze ook 30 studiepunten: dat is normaal gesproken de hoeveelheid studiepunten van een half jaar!

Verder proberen wapenfabrikanten en gerelateerde industrieën jongeren te rekruteren voor de militarisering. Dit begint in het onderwijs, dat steeds verder in dienst gesteld wordt van de militaire industrie, zoals beschreven in het rapport van de ‘Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie’ getiteld ‘Kennisoffensief voor Defensie’. Universiteiten en hbo’s zouden zich, volgens deze spreekbuis van het grootkapitaal, moeten inzetten om dual-use (civiel én militair toepasbare) technologie te ontwikkelen en meer samen te werken met de wapenindustrie. Ook het ministerie van Defensie heeft de afgelopen jaren op meerdere onderwijsinstellingen een zogenaamde ‘MINDBase’ geplaatst. Deze worden ingezet om onderzoekers samen te brengen met de wapenindustrie om dual-use onderzoek te stimuleren.

Met al deze ontwikkelingen is het duidelijk dat ook de Nederlandse arbeidersjeugd een herinvoering van de dienstplicht kan verwachten. Het is enkel de vraag wanneer. De imperialistische ambities van de burgerij, in het kader van de imperialistische verbonden waaraan zij deelneemt, zijn namelijk groot - en daarvoor is kanonnenvoer nodig. Niet voor niets nam Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog deel aan meer dan 130 oorlogen en interventies.

Het is dus niet gek dat maar weinig jongeren bereid zijn om, zonder dwang, in dienst te gaan voor een staat die alleen maar bezig is met de afbraak van hun onderwijs en voorzieningen. Ook in Duitsland zien we dat de eerste ‘dienstverplichtingen’ weinig opleveren, en zet de SDAJ dus in op een verdieping van de campagne. De Duitse scholieren zetten de strijd voort: de vierde staking is al aangekondigd voor 25 september. Het is aan de Nederlandse arbeidersjeugd om hun voorbeeld te volgen en, met de ervaring van onze oosterburen, ook de militarisering een halt toe te roepen! De eerste stap: het landelijk vredesprotest in Amsterdam, op zondag 27 september vanaf 13:00.

1. https://www.bundeskanzler.de/bk-de/aktuelles/erste-regierungserklaerung-kanzler-merz-2347354
2. Meer lezen over de communistische strategie? Zie het Politiek Besluit van het 10e Congres van de CJB, https://www.voorwaarts.net/documenten/.
3. Zie ook https://www.voorwaarts.net/links-rechts-kieskompassen-oogkleppen-voor-de-arbeidersklasse/