De sportpas: een pleister op een open wond

In mei is het programma live gegaan: met een digitale sportpas ter waarde van 100 euro kunnen jongeren tussen de 12 en 23 jaar in Heerlen een lidmaatschap of strippenkaart kopen bij meer dan honderd sportverenigingen in de omgeving. De gemeente, Nationaal Programma Heerlen-Noord en MoveNL willen met dit initiatief ervoor zorgen dat zoveel mogelijk jongeren kunnen sporten, ongeacht hun financiële situatie of achtergrond. Het is illustratief voor het ‘armoedebeleid’ dat overheden in het hele land voeren.

Heerlen behoort al decennialang tot de gemeenten met de grootste armoede en sociale problemen van Nederland, iets wat niet zomaar ontstaan is. De sluiting van de kolenmijnen in de jaren zestig en zeventig betekende een ongekend verlies van werkgelegenheid en het wegvallen van de economische motor van de regio. Binnen tien jaar kwamen 75.000 arbeiders op straat te staan; een klap die de overheid en de bedrijfswereld beloofden op te vangen. Die beloftes werden niet nagekomen, en de regio raakte in verval. Generaties later zijn de gevolgen van de mijnsluitingen nog steeds merkbaar. Gemeente Heerlen behoort al decennia tot de armste gemeenten van Nederland. Het aantal kinderen dat opgroeit in een gezin met een laag inkomen ligt meer dan twee keer zo hoog als het landelijk gemiddelde. De Sportpas maakt deel uit van Nationaal Programma Heerlen-Noord, een project dat poogt de hardnekkige sociaaleconomische achterstanden in Heerlen te verkleinen.

Dat jongeren met de Sportpas de gelegenheid krijgen om te sporten is natuurlijk een goede ontwikkeling. Ik hoef niemand te vertellen dat sporten gezond is, of dat gezonde burgers van maatschappelijk belang zijn. Het zorgt voor minder uitval door ziekte en minder druk op de zorg. Het stelt mensen in staat om gezond, verbonden en actief deel te nemen aan de samenleving.

Met dit programma erkent de overheid dat sporten belangrijk is voor de volksgezondheid, maar waarom is sporten dan geen universele publieke voorziening?

Dat sporten duurder is geworden, is maar één kant van het verhaal. De andere kant is dat steeds meer gezinnen simpelweg minder financiële ruimte hebben, overal in Nederland. Bijna veertig procent van de Nederlandse huishoudens zegt moeilijk rond te kunnen komen, stelt het Nibud. Wanneer een steeds groter deel van het inkomen opgaat aan wonen, energie, boodschappen en zorg, is de keuze om geen sportabonnement te nemen al snel gemaakt.

Ondanks dat de Sportpas een positieve insteek heeft, is het bestaan van zo’n regeling een teken dat er iets structureel mis is. Maar in plaats van de onderliggende oorzaken van armoede en bestaansonzekerheid weg te nemen, wordt geprobeerd de gevolgen ervan te verzachten.

Historisch gezien is sport iets wat veelal vanuit verenigingen en gemeenschappen werd georganiseerd, als lokale sociale activiteit die toegankelijk was voor iedereen. Veel amateurvoetbalclubs bijvoorbeeld zijn ontstaan doordat arbeiders, buurtbewoners of kerkelijke gemeenschappen zelf een vereniging oprichtten. In Limburg zijn daar veel voorbeelden van vanwege de mijnindustrie: de mijnbedrijven hadden soms zelfs eigen sportverenigingen voor hun werknemers. Uiteraard had dit deels de functie om arbeiders aan het bedrijf te binden, maar het laat wel zien hoe sport was verweven met de lokale gemeenschap.

Sport is overigens veel meer dan alleen bewegen: het is ook vrienden maken, discipline, zelfvertrouwen, samenwerking, interactie, structuur. Allemaal dingen die ontzettend belangrijk zijn voor de ontwikkeling en mentale gezondheid, vooral voor jongeren. Voor kinderen uit rijkere gezinnen is dit vaak vanzelfsprekend, maar voor kinderen uit armere gezinnen niet. Zij zijn genoodzaakt te leunen op een regeling als de Sportpas.

Een regeling die overigens slechts eenmalig is. Een snelle kijk door de catalogus van de aanbieders laat zien dat die honderd euro al snel erdoorheen is. Tien keer hockeyen, tien keer voetballen, of acht keer boulderen en het tegoed is op. Tegen de tijd dat de laatste les afgelopen is, hebben kinderen banden opgebouwd, vrienden gemaakt of de smaak te pakken gekregen van de sport. En dan? Moeten ze dan stoppen omdat hun ouders niet genoeg geld hebben om voor een heel seizoen te betalen? Ze worden blij gemaakt met een dode mus.

Nee, wat jongeren écht nodig hebben is dat sport structureel toegankelijk wordt gemaakt.

Voor veel kinderen zal de Sportpas het verschil maken tussen sporten of niet sporten, ook al is het maar tijdelijk. Helaas is het uiteindelijk niets meer dan een pleister – het zoveelste voorbeeld van schijnoplossingen binnen het kapitalisme. Gratis schoolmaaltijden zijn een prima initiatief, maar kunnen niet compenseren voor een gemist ontbijt of avondeten. Voedselbanken zijn voor veel mensen helaas een noodzakelijk vangnet, maar waarom zijn zij überhaupt nodig in een wereld waarin meer dan genoeg eten wordt geproduceerd om iedereen te voeden?

Hoe meer regelingen, initiatieven en stichtingen nodig zijn om mensen toegang te geven tot basisvoorzieningen, hoe duidelijker het wordt dat niet de mensen het probleem zijn, maar de omstandigheden waarin zij moeten leven.