Fidel Castro: honderd jaar na de geboorte van een revolutionair

Hij stond op tegen onrecht en uitbuiting en speelde een leidinggevende rol in de Cubaanse revolutie en de socialistische opbouw op Cuba. Fidel Castro is en blijft wereldwijd een inspiratie voor mensen die strijden tegen onrecht en imperialisme, voor een betere en rechtvaardige samenleving.

‘De geschiedenis zal mij vrijspreken’

Fidel Alejandro Castro Ruz werd op 13 augustus 1926 geboren in Birán, in het oosten van Cuba. Van jongs af aan keerde hij zich tegen onrecht en uitbuiting. Als student rechten aan de Universiteit van Havana nam hij deel aan de revolutionaire strijd tegen dictator Batista. Een dictator die in 1952 via een militaire staatsgreep aan de macht kwam, met openlijke steun van de regering van de Verenigde Staten. De VS mengden zich indertijd actief in Cubaanse politiek, omdat Amerikaanse monopolies er belangen hadden aangezien zij grote delen van de Cubaanse economie in handen hadden. Batista schortte verkiezingen op en verhevigde de repressie. Zo werd de Cubaanse bevolking onder de duim gehouden voor uitbuiting door de monopolies.

Op 26 juli 1953 leidde Fidel samen met ruim honderd medestanders de aanval op de Moncada-kazerne in Santiago de Cuba. Het doel was deze en een andere kazerne in te nemen als een startschot voor een volksopstand tegen de dictator. De aanval mislukte. Castro en zijn kameraden werden gevangen genomen. Tijdens zijn proces hield hij op 6 oktober 1953 in het Gerechtshof van Santiago zijn beroemde verdediging, die bekend werd onder de titel La historia me absolverá (De geschiedenis zal mij vrijspreken). Daarin sloot hij af met de volgende woorden: “Ik weet dat een gevangenisstraf voor mij zwaarder zal zijn dan voor wie dan ook ooit, vol laffe dreigementen en afschuwelijke wreedheid. Maar ik ben niet bang voor de gevangenis, net zomin als ik bang ben voor de woede van de ellendige tiran, die zeventig van mijn kameraden van het leven heeft beroofd. Veroordeel mij maar. Het maakt niet uit. De geschiedenis zal mij vrijspreken.”

Fidel werd veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf, maar onder druk van de bevolking werd hij op 15 mei 1955 al vrijgelaten. Begin juli vertrekt Fidel naar Mexico, waar hij een groep revolutionairen organiseerde en militair trainde. Uit die groep kwamen belangrijke leiders van de Cubaanse revolutie naar voren, zoals Camilo Cienfuegos, Juan Almeida Bosque en Ernesto Che Guevara.

Leider van de Cubaanse Revolutie

Op 25 november 1956 vertrekt Fidel met tientallen revolutionairen aan boord van de Granma terug naar Cuba, om een guerrillastrijd te organiseren vanuit de bergen van Sierra Maestra. De groep werd zwaar getroffen door het leger van Batista, maar een kern van de strijders wist Sierra Maestra te bereiken. Vanuit deze bergen werd een revolutionair volksleger gevormd dat de guerrillastrijd voerde.

Deze gewapende strijd kon alleen standhouden dankzij de militaire en logistieke maar vooral ook politieke voorbereiding die eraan vooraf ging. Een belangrijke rol daarin speelde de Beweging van de 26ste juli, vernoemd naar de datum van het begin van de opstand met de aanval op de Moncadakazerne. Deze beweging, waarin Frank País een leidinggevende rol speelde, organiseerde het ondergrondse verzet tegen de dictator in steden en dorpen, op werkplekken, onder de boeren en onder de jeugd. Onder de studenten speelde het Revolutionair Directoraat een belangrijke rol. Politiek speelde de Communistische Partij van Cuba, indertijd onder de naam Socialistische Volkspartij, een belangrijke rol. Dit zijn ook de voornaamste krachten die zich later op 3 oktober 1965 bundelden in de huidige Communistische Partij van Cuba (PCC).

Deze revolutionaire beweging organiseerde de strijd van het volk tegen de dictator. Ondanks de steun van de VS kon Batista het succes van de revolutie niet voorkomen. Op 1 januari 1959 vlucht de dictator het land uit en betreedt het revolutionaire guerrillaleger de hoofdstad Havana. Daarmee bewees de Cubaanse Revolutie dat het imperialisme niet onoverwinnelijk is.

Cuba op het socialistisch pad

Het Cubaanse volk nam met haar revolutie geen genoegen met het afzetten van de dictator, maar zocht naar fundamentele maatschappelijke verandering en het uitbannen van maatschappelijk onrecht en kapitalistische uitbuiting. Er werden landhervormingen doorgevoerd, een reeks monopolies werden genationaliseerd en er kwam een einde aan de economische dominantie van Amerikaanse kapitaal. Er kwam een massale alfabetiseringscampagne en onderwijs werd toegankelijk gemaakt voor brede lagen van de bevolking. Ook de gezondheidszorg werd uitgebouwd als een publiek systeem. De nieuwe revolutionaire regering kon daarbij direct rekenen op de steun van de Sovjet-Unie en de andere socialistische landen die indertijd bestonden.

Alsnog stond het Cubaanse volk voor enorme uitdagingen. Want de Cubaanse revolutie botste met de belangen van de Verenigde Staten. Niet alleen omdat het Amerikaanse kapitaal eigendommen en grondstoffen verloor, maar ook omdat het de politieke invloed van Washington aantastte. De VS voerden economische sancties en een embargo in, terwijl er voorbereidingen werden getroffen voor een imperialistische invasie, die echter averechts zou uitpakken.

Op 15 april 1961 voerde de VS bombardementen uit op Cuba. Dit was georganiseerd door de CIA, die de bommenwerpers met Cubaanse symbolen verfde in een vergeefse poging om de valse indruk te wekken dat het niet om een Amerikaanse interventie zou gaan maar om Cubaanse dissidenten. Deze bombardementen waren een voorbereiding op de invasie in de Varkensbaai door 1400 CIA-huurlingen, op 17 april. De invasie liep uit op een nederlaag voor de VS.

Op 16 april 1961, na de begrafenis van de slachtoffers van de Amerikaanse luchtaanvallen en vlak voor de invasie, verkondigt Fidel Castro op een massaal protest op het Plein van de Revolutie voor het eerst het socialistische karakter van de revolutie.

Decennialang speelde Fidel Castro als president van Cuba en als secretaris van het Centraal Comité van de PCC een leidinggevende rol in strijd van het Cubaanse volk voor de socialistische opbouw. Een strijd die werd gevoerd onder moeilijke omstandigheden door de imperialistische agressie en het embargo, in het bijzonder na de contrarevolutionaire omwentelingen in de Sovjet Unie en andere socialistische landen in de periode 1989-1991.

Ondanks de economische beperkingen verwierven de Cubaanse arbeiders en boeren belangrijke sociale verworvenheden. Zo werden publieke gezondheids- en onderwijsvoorzieningen opgebouwd die indrukwekkende resultaten opleverden, zeker in verhouding tot de beperkte middelen.

Internationalist in hart en nieren

Naast de revolutionaire veranderingen in Cuba, kreeg de Cubaanse Revolutie een bredere uitstraling. Voor miljoenen mensen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië werd Cuba het bewijs dat een klein land zich kon verzetten tegen een macht die veel groter en sterker leek en dat het volk die strijd kon winnen.

Fidel Castro was een internationalist in hart en nieren. Cuba bracht het proletarisch internationalisme en de internationale solidariteit in de praktijk. Socialistisch Cuba ondersteunde onafhankelijkheidsbewegingen en stuurde internationalistische missies met artsen, leraren en andere specialisten naar landen waar dat hard nodig was.

‘Socialisme of dood!’

Fidel Castro leverde een belangrijke bijdrage aan de Internationale Communistische beweging. Een noemenswaardig aspect daarvan is de houding die Fidel innam in de periode rondom de contrarevoluties in de Sovjet Unie en andere socialistische landen.

Fidel erkende altijd de verworvenheden van de socialistische opbouw in de Sovjet-Unie en de internationalistische hulp die de Sovjet-Unie bood. Maar Fidel stelde zich wel kritisch op ten aanzien van de markthervormingen die in de Sovjet-Unie plaatsvonden. Het is dan ook niet toevallig dat Cuba, in de periode van de perestrojka, vanaf 1986 juist een politiek voerde waarin bepaalde markthervormingen die eerder waren genomen werden teruggedraaid.

“Socialisme of dood”, scandeerde Fidel in Santiago de Cuba op 1 januari 1989, toen het proces van de contrarevolutie zich begon te voltrekken in de Sovjet-Unie en andere socialistische landen. In zijn historische toespraak in Camagüey op 26 juli 1989, benadrukte Fidel dat, zelfs als de USSR uit elkaar zou vallen, “Cuba en de Cubaanse Revolutie zullen blijven vechten en blijven voortbestaan.”¹

Op 10 oktober 1991 hield de PCC haar 4e Congres. De Communistische Partij van de Sovjet-Unie was net door Jeltsin verboden en nog geen drie maanden later zou de USSR ophouden te bestaan. Fidel benadrukte toen: “De feiten zijn dat er in de Sovjet-Unie vandaag de dag niet over socialisme wordt gesproken, maar over markteconomie; kortom, de overheersende stemmen zijn stemmen ten gunste van het kapitalisme.”²

In die periode vierde het anticommunisme hoogtij. Velen zwoeren het communisme af. Maar Fidel verdedigde juist de verworvenheden van het socialisme in de Sovjet-Unie en de offers die de communisten hadden gebracht, o.a. tijdens de interventies in 1918-1922 en de fascistische invasie gedurende de Tweede Wereldoorlog: “Zij waren de hoofdrolspelers in een van de grootste heldendaden in de geschiedenis, en hun verwezenlijkingen waren werkelijk indrukwekkend.”³

De standvastige houding van Fidel en de PCC in deze moeilijke periode was van groot belang. Tot zijn laatste adem stond Fidel voor het socialisme. Een terugkeer naar de kapitalistische barbarij was voor hem geen optie. “Sommigen dachten dat het socialisme met kapitalistische methoden tot stand kon worden gebracht. Dat is een van de grootste historische dwalingen,” zei hij in 2005.⁴

Fidel Castro overleed op 25 november 2016 op 90-jarige leeftijd. Hij zal altijd herinnerd blijven worden, want zijn herinnering leeft voort in de georganiseerde strijd van mensen wereldwijd. Mensen die strijden voor een betere maatschappij, voor een wereld zonder uitbuiting van de mens door de mens, voor het socialisme – altijd tot de overwinning!

1. https://www.adelante.cu/index.php/en/special-reports/30007-fidel-and-his-mark-on-camagueey
2. Fidel Castro Ruz, “Discurso pronunciado en la clausura del IV Congreso del Partido Comunista de Cuba,” in Obras Escogidas, vol. 16 (Havana: Ediciones Alejandro, 2026), 83, geraadpleegd via https://www.centrofidel.cu/fidel-castro-ruz-obras-escogidas
3. Fidel Castro Ruz, “Discurso pronunciado en la clausura del IV Congreso del Partido Comunista de Cuba,” in Obras Escogidas, vol. 16 (Havana: Ediciones Alejandro, 2026), 119, geraadpleegd via https://www.centrofidel.cu/fidel-castro-ruz-obras-escogidas
4. https://www.marxists.org/history/etol/newspape/socialist-voice-ca/2006/2006-02.pdf#page=12