Paul Robeson: man van de (werkende) wereld

Paul Robeson was groter dan zoals hij vaak herinnerd wordt, misschien wel groter dan het leven zelf. Zijn leven was als dat van een goed verhaal, alleen zou de tragiek dan zijn gestopt bij het dichtslaan van het boek, maar Robeson was heel echt en hij streed door totdat hij niet langer strijden kon. Een ode aan een acteur, zanger, communist en nog zoveel meer. “Aan jou, geliefde kameraad.”

Als je rond de vorige eeuwwisseling wordt geboren als de zoon van een (ex)slaaf, je moeder op tragische wijze vroeg sterft en je ook nog eens zwart bent in de Verenigde Staten, dan loop je al zeer vroeg sterk achter. Dit geldt overigens nog steeds, laat staan toentertijd. Robeson had zijn genen wel mee, wat zich uitte in zijn stem en begaafdheid. Daarnaast deed zijn vader, die als voormalig slaafgemaakte niet van onderwijs heeft kunnen genieten, er alles aan om zijn zoon wel die kans te geven.

De wereld waar Robeson in opgroeide mag en kan niet worden geschetst zonder nadruk te leggen op de afschuwelijke apartheid, het racisme en de staatsrepressie van die dagen. Hetgeen in de VS nog altijd nagalmt en aan de basis ligt van de huidige onderdrukking en racistische realiteit voor miljoenen zwarte Amerikanen. Om een beeld te schetsen: in Robesons tijd vierde de Ku Klux Klan (KKK) hoogtij, was het lynchen van zwarte Amerikanen aan de orde van de dag en waren de bankjes in het park verboden voor zwarte mensen. Zij konden zich nog moeilijker organiseren dan hun witte kameraden en in de VS spreekt dat boekdelen.

Doordat zwarte arbeiders en anti-apartheidactivisten zich tijdens zijn jonge jaren steeds beter gingen organiseerden, konden mensen als Robeson meer plekken in de maatschappij innemen. Al bleef dit een zeldzaamheid en bleef hij zijn hele leven tot een minderheid behoren. Hij en twee anderen waren de enige zwarte studenten op zijn universiteit. Hij bleek ook een goede atleet te zijn en speelde enige tijd in het Amerikaanse nationale football team, als enige van zijn huidskleur.

Op de universiteit kwam hij, buiten sport, ook in aanraking met de kunsten. Hij was een autodidact bas-bariton met een bijzondere klankkleur en zong veel (godsdienstige) slavenliederen voor zijn medestudenten. Hij nam deel aan theaterstukken, waar hij ook weer in uitblonk. Na zijn studie werkte hij kort als advocaat, maar stopte daarmee vanwege het racisme dat hem ook in die sector bleef achtervolgen.

Hij ging verder waar zijn hart altijd al bij lag: zingen en acteren. Na enkele bijrollen te hebben gespeeld, kreeg hij in 1925 de hoofdrol in The Emperor Jones. De shakespeareaanse tragedie werd een groot succes en maakte de toen nog onbekende Robeson tot bekendheid.

Onmiddellijk na zijn eerste succes, gebruikte hij zijn invloed om de campagne tegen het lynchen van zwarte Amerikanen te versterken. Hier kwam hij in contact met zijn natuurlijke bondgenoten tegen racisme en onderdrukking: de communisten. Ook zong hij voor de Lincoln-brigade: de Amerikaanse Spanjestrijders tegen de fascisten aldaar. Als vanzelfsprekend, werd hij lid van de Communistische Partij van de Verenigde State van Amerika (CPUSA). Door dit lidmaatschap mocht hij niet langer in films spelen. Deze keer niet vanwege zijn huidskleur, maar vanwege zijn communist-zijn.

In Wales kreeg hij nog de kans. Hij mocht de hoofdrol spelen in de sociaal-realistische productie The Proud Valley. Een verhaal over een zwarte arbeider te midden van witte arbeiders, werkend in de mijnen van Zuid-Wales en waar een groot kameraadschap ontstaat tussen de hoofdrolspeler en zijn mede-mijnwerkers. Helaas, hoe groot het succes van de première ook was, de film werd vanwege pro-Sovjetsentiment door de Britse autoriteiten op de zwarte lijst gezet.

Robeson krijgen ze niet klein: hij gaat zingen en zijn liederen worden politieker, revolutionair zelfs. Al in 1934 wordt hij uitgenodigd om te zingen in de Sovjet-Unie en in 1949 gaat hij op tournee langs vele Sovjetfabrieken, soms zelfs zingend voor hele stadions vol. In 1952 ontvangt hij de prestigieuze Lenin Vredesprijs. Over zijn ervaring in de Sovjet-Unie schrijft Robeson: “Hier ben ik voor het eerst in mijn leven geen ‘negro’, maar een mens… Ik loop in volledige menselijke waardigheid.”

In zijn thuisland namen de repressiemaatregelen tegen communisten alleen maar verder toe. Veel van zijn partijgenoten werden opgesloten in gevangenissen, gecensureerd en het recht te werken ontnomen. Zelf wordt zijn paspoort hem ontnomen, met gevolg dat hij niet meer naar het buitenland kan. Robeson reageert hierop met een daad die als symbolisch kan worden gekenmerkt voor wie hij was: hij gaat naar de Canadese grens, gaat op een platte wagen staan en zingt zo’n 30.000 Canadese arbeiders toe. Ofwel; hij laat zich niet tegenhouden, zoekt grenzen op en gaat altijd daar, naar waar de werkende klasse zijn stem wil horen.

Zoals altijd is deze column tekort om kameraden als Paul Robeson ware eer aan te doen. Het is dan ook geschreven als introductie voor wie hem niet kent en als ode voor wie het geluk betrof hem wel te kennen. Om te eindigen: Paul Robeson werd in 1956 ondervraagd door het Amerikaanse HUAC (comité voor on-Amerikaanse activiteiten), waarom hij niet in de Sovjet-Unie wilde blijven. Zijn antwoord: “Omdat mijn vader een slaaf was, en mijn volk is gestorven om dit land op te bouwen, en dus blijf ik hier, om net als jullie deel uit te maken van dit land. En geen enkele fascistisch gezinde persoon zal mij hier verdrijven. Is dat duidelijk?”