Politici voeren misselijkmakend toneelstuk op over asielwetgeving

Na jarenlange bezuinigingen op de cultuursector bleken politici opeens vatbaar voor het idee dat mensen wel van kunst houden. Met dat inzicht in het achterhoofd werd besloten een toneelspel te organiseren in de Eerste en Tweede Kamers. Althans, dat is een mogelijke verklaring van al het gedoe rondom de asielwetgeving.

De climax van dit optreden speelde zich af in de Eerste Kamer, op 21 april 2026. Maar er is een lange aanloop naar die dag, met meerdere wendingen. Om alles goed te kunnen volgen, moeten we eerst kijken naar de achtergrond van dit verhaal.

Akte I: Expositie

Het verhaal speelt zich af ten tijde van de ‘asielcrisis’. Volgens politici overstroomt een ‘tsunami’ aan vluchtelingen ons kleine kikkerlandje, en elke vluchteling laat natuurlijk diens familie ook overkomen. Er wordt ‘nareis op nareis gestapeld’ in de woorden van VVD-leider Dilan Yesilgöz. Ze liet zelfs het kabinet Rutte-IV erover vallen. Daarom is het aan het nieuwe Kabinet Schoof om het probleem op te lossen, met Marjolein Faber van de PVV aan het roer als minister van Asiel en Migratie.

Haar taak is het land redden van de ondergang. Er zijn honderdduizenden woningen te weinig voor de ‘echte Nederlanders’, en vanwege de slappe asielwetgeving gaat zo ongeveer elk nieuw huis direct door naar een vluchteling. Dit alles kost natuurlijk bakken met geld, het geld van de Nederlandse belastingbetaler. Sommige politici en opiniemakers spreken zelfs van een ‘invasie’, die de echte Nederlander uit z’n eigen land zal verdrijven. Fabers ‘strengste asielbeleid ooit’ moet het tij keren.

Dat is tenminste het beeld dat wordt geschetst. In werkelijkheid daalt de asielinstroom al jaren gestaag. In vergelijking met tien jaar eerder is zelfs van een halvering te spreken. Asielzoekers vormen sowieso maar een klein deel van de immigratie, nog geen 15 procent. Ook het verhaal over de nareizen blijkt niet waar. Sterker nog, waar Yesilgöz het over duizenden en duizenden extra immigranten had, gaat het over tientallen. Ze houdt vol dat het niet gelogen was, slechts een ongelukkige vergissing.

Feiten zijn voor de burgerlijke politiek nooit een probleem geweest. Als je gewoon maar lang genoeg roept dat de asielzoekers hét probleem zijn, beelden van een overvol asielzoekerscentrum in Ter Apel vaak genoeg op televisie laat zien, en genoeg opruiende opiniestukken in de krant laat verschijnen, ontstaat vanzelf een nieuwe realiteit.

Akte II: Stijgende spanning

Als openingszet probeert minister Faber al haar wensen als een ‘noodwet’ er doorheen te drukken. Dat lukt niet, en dus presenteert ze haar ‘strengste asielbeleid ooit’ begin 2025. Het gaat om twee wetten. De eerste moet een zogeheten tweestatusstelsel invoeren. Dit houdt in dat mensen die voor oorlogen en natuurrampen vluchten niet meer als echte vluchtelingen worden gezien, en slechts tijdelijk asiel kunnen krijgen.

Als tweede geen noodwet, maar een Asielnoodmaatregelenwet. Het gaat hier om een reeks maatregelen, zoals het beperken van nareizen, het ingewikkelder maken van asielprocedures en het mogelijk maken om ‘illegale’ asielzoekers op te pakken. Er klinkt op beide wetten een heleboel kritiek, niet alleen vanuit de oppositie, maar ook van de adviesorganen van de regering. De wetten zouden vooral leiden tot meer juridische procedures, niets doen aan de redenen dat asielzoekers ergens asiel zoeken, en sowieso niet veel toevoegen. Zo konden afgewezen asielzoekers al langer worden opgepakt voor hun ‘illegale’ verblijf, dankzij een stukje EU-wetgeving genaamd de Terugkeerrichtlijn.

In die tijd had de coalitie nog een meerderheid in de Tweede Kamer, dus worden de wetten zonder aanpassingen doorgestuurd. Wanneer de wetten op 1 juli 2025 in de Tweede Kamer worden besproken zijn er nog wat aanpassingen. Belangrijke toevoeging: niet alleen wordt ‘illegaliteit’ strafbaar, ook het hulp bieden aan deze ‘illegalen’ wordt strafbaar. Het idee hier is dat vluchtelingen die officieel niet meer in Nederland mogen verblijven worden opgepakt, berecht en opgesloten – en dus ook hun handlangers, als die bijvoorbeeld mensen laten onderduiken, of ze een kom soep geven.

Maar dan: een hoop politici blijken hun werk niet goed gedaan te hebben, en niet te weten waar ze nou echt voor gestemd hebben. Dat het leven van asielzoekers zuur(der) moest worden gemaakt, daar waren ze het wel over eens. Dat ook Nederlanders geraakt zouden kunnen worden, dat was dan weer niet de bedoeling. De christelijke partijen herontdekken opeens het idee van medemenselijkheid, het NSC klaagt dat de tekst van de wet niet duidelijk genoeg is, terwijl VVD-minister van Justitie David van Weel blijft herhalen dat ‘de wet de wet is’. Chaos alom.

Daarom wordt aan deze toevoeging op de Asielnoodmaatregelenwet nóg iets toegevoegd, een zogeheten ‘novelle’. Hierin staat dan toch zwart op wit dat hulp bieden aan ‘illegalen’ niet strafbaar zal worden.

Akte III: Climax

Dan komen we nu bij april dit jaar. Er leek geen wolkje aan de hemel voor de voorstanders van deze wetten: voor zowel het tweestatusstelsel als de Asielnoodmaatregelenwet – zolang die novelle maar wordt aangenomen – was in de Eerste Kamer een duidelijke meerderheid.

Toen daalde het besef bij de PVV in dat als ze eindelijk hun strenge asielbeleid zouden krijgen, hun bestaansrecht zou komen te vervallen. Daarom lieten de senatoren van deze partij weten dat ze tégen de novelle zouden gaan stemmen, met de kennis dat dan het CDA tegen de Asielnoodmaatregelen wet zou stemmen, en deze zijn meerderheid kwijt zou raken. D66 stemde alle drie de keren tegen, de VVD alle drie de keren voor. Het CDA stemde voor de het tweestatusstelsel en de ‘novelle’, maar uiteindelijk dus tegen de onderliggende wet, die sneuvelde.

Een drama! Of toch niet? D66 kan zich opwerpen als ‘principieel’, ze stemden immers drie keer tegen. Het CDA kan zichzelf presenteren als het redelijke midden, dat zo graag deze wetten erdoorheen zag komen, maar wel ruimte overhield voor de medemenselijkheid. De VVD kan erop wijzen dat ze drie keer voor stemden, en dat het aan hen dus sowieso niet heeft gelegen. En de PVV? Die hoeft geen nieuw campagneonderwerp te zoeken. De overige oppositie krijgt hun goedkope kritiek ook op een presenteerblaadje aangeboden.

Akte IV: Terug naar normaal

Voor het kabinet, dat toch al vanaf het begin wankelde, een mogelijk probleem. Maar dat probleem ligt hem dan vooral in de presentatie. Want dat strengere asielbeleid, dat komt er toch wel. Net als met de Terugkeerrichtlijn, die het al langer mogelijk maakt om afgewezen asielzoekers op te pakken, is het de EU die hier te hulp schiet. De Europese lidstaten hebben namelijk een migratiepact afgesloten, dat op 12 juni ingaat. Het meeste uit de afgewezen wet staat hier ook in. Maar deze keer steunen D66 en CDA het wel.

En die paar zaken die niet in het migratiepact staan? Die zullen volgens CDA-minister Bart van den Brink (Asiel en Migratie) alsnog op heel korte termijn geregeld worden. Daar valt het alsnog strafbaar stellen van illegaliteit ook onder, deze keer ‘zorgvuldig’ geformuleerd. Ook premier Rob Jetten belooft ‘door te pakken’ en binnen twee weken nieuwe wetten voor te stellen.

Wat niet op korte óf lange termijn opgelost zal worden, zijn alle problemen waar asielzoekers nu de schuld van krijgen. De tien nieuwe steden die D66 tijdens de campagne beloofde zijn al lang vergeten. De financiële beweegruimte die het kabinet nog heeft, zal ook niet naar het oplossen van reële problemen gaan. Daarvoor wordt het ombouwen van Nederland naar een oorlogseconomie en de verdere militarisering van de samenleving, te belangrijk gevonden.

Akte V: Catastrofe

Hoe met vluchtelingen in de Nederlandse politiek wordt omgegaan, is ontzettend vals en cynisch. Wie gelooft nu echt dat mensen huis en haard achterlaten om een levensgevaarlijke reis te maken, in de kennis dat zelfs als je die reis overleeft, je familie en vrienden misschien nooit meer terug zal zien? We kunnen in Nederland prima opvang bieden aan de mensen die hier naar toe komen, maar doordat de politiek nu al jaren dat proces saboteert, blijven die beelden van een overvol Ter Apel en rellen vanwege nieuwe azc’s maar komen. Dat het vervolgens de vluchtelingen zelf zijn die ook nog eens de schuld krijgen van deze en andere problemen, is de rotte kers op een toch al bedorven taart.

Het is belangrijk om niet te vergeten dat zelfs als hier daadwerkelijk een heel veel grotere groep asielzoekers zou zijn, als inderdaad van duizenden nareizigers te spreken was, ze alsnog niet de oorzaak voor alle problematiek in dit land zouden zijn. Die oorzaak ligt in het feit dat we in Nederland een kapitalistische economie hebben: een economie waar productie plaats vind met het oog op winst, niet op de behoefte van de bevolking.

Neem het woningtekort, dat ook is ontstaan omdat huizen worden gebouwd voor de winst, in plaats van het vervullen van behoeftes. Elke euro die erin wordt gestopt, moet 1 euro en 10 cent worden. Dit zorgt niet alleen voor het bouwen van minder huizen – het blijft een riskante langetermijninvestering, zeker met het slepende stikstofprobleem – het zorgt ook voor het bouwen van huizen die voor veel Nederlanders niet betaalbaar zijn, of niet liggen op een plek waar ze willen wonen. Waarom zou je sociale huur in de stad bouwen, wanneer een Vinexwijk buiten de bebouwde kom meer oplevert?

Het daadwerkelijke probleem is en blijft het heersende economische systeem. Zolang winst voorop staat zullen oorlogen noodzakelijk zijn om nieuwe grondstoffen en handelsroutes te bemachtigen – en daarmee ook mensen die het oorlogsgeweld ontvluchten. We hebben al lang en breed de kennis en technologie om in ieders behoeften te voorzien, maar dat zal onder de huidige verhoudingen niet gebeuren. Want als ieders behoeften zijn voorzien, zal niemand zich meer laten uitbuiten.

De redenen dat mensen op de vlucht slaan en hun heil in een ander land moeten zoeken, zijn onvermijdelijk zolang het kapitalisme mag blijven bestaan. Even onvermijdelijk is dat in een land als Nederland, waar de verschillen tussen arm en rijk met de dag toenemen, burgerlijke politici aan zondebokpolitiek doen. Hun rol is het draaiende houden van de economie, en een essentieel onderdeel daarvan is mensen met gedeelde belangen tegen elkaar uitspelen. Die belangen lopen niet langs de lijnen van huidskleur, nationaliteit of geloof; ze lopen langs de lijnen van welke rol we innemen in dit economische systeem: werker of kapitalist. Wij moeten werken voor ons geld; zij laten ons werken voor hun geld.

Er is hier geen middenweg: er is geen kapitalisme zonder oorlog en zonder vluchtelingen. Het enige lichtpuntje in deze misselijkmakende stand van zaken en bijbehorend politiek toneelspel: hoe dieper de catastrofe, hoe duidelijker de noodzaak van het socialisme.