Wat de succesvolle lancering van SpaceX zegt over de wereld

De Initial Public Offering (IPO) van SpaceX breekt een hele reeks aan records en maakt Elon Musk de eerste biljonair in de geschiedenis. Door alle hype van watertandende beurshandelaren enerzijds, en de waarschuwingen voor een ‘bubbel’ van sceptici anderzijds, is het moeilijk te zeggen wat echt aan de hand is. Laten we daarom een stap achteruit doen, en zien hoe dit alles past in het grotere plaatje van het kapitalistische systeem.

Wat is SpaceX?

Om te beginnen is het goed om ons af te vragen wat voor een soort bedrijf SpaceX eigenlijk is. Die vraag heeft, dankzij een hele reeks aan dochterondernemingen, geen eenduidig antwoord. Natuurlijk is het, zoals we in de naam terugzien, een ruimtevaartbedrijf. Maar het is ook een social media- en kunstmatige intelligentiebedrijf, omdat SpaceX eerder dit jaar xAI overnam, een ander bedrijf van Musk, dat AI-chatbot Grok en social mediaplatform X (voormalig Twitter) bezit. Met Starlink, dat via satellieten internettoegang verschaft, is SpaceX een telecommunicatiebedrijf. Ook heeft Musk plannen om in de Amerikaanse staat Texas Terafab te bouwen, een gigantische fabriek voor microchips, nodig voor de vele rekenkracht die AI-technologie vereist. Dit moet gebeuren in samenwerking met Tesla, het autobedrijf van Musk dat ook de robots maakt.

In het kort: SpaceX doet van alles en nog wat. Betekenen al die verschillende ondernemingen ook dat de waarde die Musk zijn eigen bedrijf toeschrijft terecht is? Het ligt er maar net aan wie je het vraagt. In ieder geval geloofden genoeg mensen erin om de 555.555.555 aandelen met een prijs van 135 dollar voorafgaand aan de beursgang te kopen. Dat komt uit op een totaal van 75 miljard dollar aan opgehaald kapitaal, een van de records die gebroken is. Ook op de beurs zelf is de prijs nog niet ingestort, integendeel: het aandeel steeg enkele uren na de IPO met 25 procent naar 169 dollar. Na het sluiten van de beurs op vrijdag was SpaceX twee biljoen dollar waard, terwijl de omzet vorig jaar ‘slechts’ $18,7 miljard bedroeg en het bedrijf zo’n vijf miljard verlies maakte.

Daarmee is niet gezegd dat alle investeerders in SpaceX ook daadwerkelijk geloven in de vele beloftes die Musk heeft gedaan. Zijn track record van wilde voorspellingen die niet uitkomen is lang, maar dat heeft de winstgevendheid van zijn aandelen nooit echt in de weg gezeten. Een favoriete voorspelling van Musk is de kolonisatie van Mars: in 2011 zei hij dat het "Best case, 10 years, worst case, 15 to 20 years” zou duren, in 2021 was de claim “Best case is about five years, worst case 10 years." Ook nu nog is de kolonisatie van Mars een van Musk’s beloftes, maar hij is inmiddels slim genoeg om er geen exact jaartal aan te verbinden.

Waarom SpaceX wel een succes kan worden

Het punt hier is dat het niet halen van de rode planeet – en dat blijft het meest waarschijnlijke scenario – geen garantie is dat SpaceX de rode cijfers in zal duiken. Zelfs de ‘realistischere’ beloftes van een AI-chipfabriek op de maan, of AI-datacenters in de ruimte, hoeven niet uit te komen om de hoge beursprijs te behouden. Daarvoor zijn de belangen rondom SpaceX te groot.

Ten eerste is er een hoop vraag naar wat SpaceX produceert, en zal gaan produceren. AI-technologie kan ingezet worden om minder werkers nodig te hebben, of de werkers die je hebt efficiënter te maken, wat feitelijk op hetzelfde neerkomt. Zo kunnen kapitalisten, met name die in de techsector, flink de loonkosten drukken. Het lanceren van (herbruikbare) raketten heeft, net als Starlink, vele civiele en militaire doeleinden. En de Terafab kan altijd nog chips aan de concurrent verkopen, mocht het zo ver komen.

Ten tweede is er een bijna incestueus spel gaande waar verschillende sectoren in elkaar investeren, en zo hun lot verbinden. Dit is al langer gaande in de techwereld, waar AI-bedrijven (zoals OpenAI), softwarebedrijven (zoals Microsoft) en chipproducenten (zoals Nvidia) allemaal voor miljarden in elkaar investeren. Dat is ook een eigenschap van het monopoliekapitalisme. Bij SpaceX zien we eigenlijk hetzelfde, maar dan nog explicieter. Op deze manier hopen ze de aanlevering van grondstoffen en productiemiddelen en de verkoop van producten veilig stellen. Die vervlochtenheid maakt dat deze bedrijven als too big to fail worden gezien. Mocht er dan een crisis uitbreken, dan zal de overheid moeten inspringen om met belastinggeld de bedrijven overeind houden, net zoals met de banken gebeurde na de crisis van 2008. Het geld van de arbeidersklasse werd daar ingezet om het kapitaal van de burgerij veilig te stellen.

Belangrijk onderdeel van deze constructie zijn de investeringen van institutionele beleggers. Ook Nederlandse pensioenfondsen hebben voor tientallen miljarden in Amerikaanse Big Tech geïnvesteerd, en het omvallen van dat soort bedrijven zou dus ook betekenen dat arbeiders hier hun zuurverdiende pensioen (deels) zullen verliezen. Of en hoeveel de pensioenfondsen in SpaceX gaan investeren is nog te bezien.

Ten derde zijn er, zoals eerder aangegeven, militaire doeleinden. In de oorlog met Rusland zet Oekraïne al een tijdje Starlink satellieten in als communicatiemiddel, ook om drones te besturen. Raketten die eerst de ruimte ingaan, en vanaf daar op hun doel afvliegen – ICBMs, oftewel intercontinental ballistic missiles – zijn zeer moeilijk om te stoppen; op dit moment is er nog geen verdedigingssysteem ontwikkeld dat betrouwbaar een zo’n raket kan neerhalen, laat staan een aanval met een groot aantal. Sowieso is de ruimte, als het op militaire ontwikkelingen aankomt, nog een relatief nieuw gebied. Het is afwachten wat voor verschrikkingen de komende jaren ontworpen zullen worden, maar SpaceX zal hier een grote rol in kunnen spelen.

Dan hebben we het nog niet eens gehad over alle militaire toepassingen van AI, die er zijn in het besturen van grote zwermen aan drones, voor massasurveillance, ga zo maar door. Gelet op de militarisering van industrie en samenleving waar meerdere burgerlijke regeringen, waaronder die in Nederland, momenteel op inzetten, is dit duidelijk een markt met veel groeipotentieel.

Geen bubbel, toch een crisis?

Nemen we dit alles samen, dan moeten we vaststellen dat een SpaceX-bubbel, of een bredere AI-bubbel, geen garantie is. Het ergere scenario, dat deze bedrijven zich goed weten te wortelen in de industrie, samenleving en het leger, is zeer reëel. Dat zal de macht van de kapitalisten die deze bedrijven besturen alleen maar vergroten.

Bubbel of niet, wel staat vast dat AI-bedrijven zullen bijdragen aan de volgende economische crisis, wanneer die ook zal plaatsvinden, en wat ook de exacte aanleiding zal zijn. Dat heeft alles te maken met een van de hoofdredenen van waarom AI-software nu zo in trek is: het geeft kapitalisten de kans om de loonkosten te drukken.

Om een voorbeeld te noemen: jarenlang was er een flink banentekort in de IT-sector. Dit gaf arbeiders in die sector een relatief goede positie, en daarmee ook goede salarissen. Dat zal snel voorbij zijn. Maar met het wegbezuinigen van goed betaalde banen, worden ook consumenten met een brede portemonnee wegbezuinigd. De kapitalisten saboteren hun eigen afzetmarkt en graven zo hun eigen graf.

Daar komt bij dat uiteindelijk de arbeidersklasse in z’n geheel zal mogen betalen voor de kosten van AI-producten. Nu zitten we nog in de periode waar AI-bedrijven er alles aan doen om zoveel mogelijk van de markt te veroveren, en daarom verlies accepteren als het betekent dat ze hun producten goedkoper dan de concurrent kunnen aanbieden, maar uiteindelijk zullen ze hun kosten gaan doorberekenen. De bedrijven die AI-producten afnemen zullen die extra kosten weer doorgeven aan de uiteindelijke consument. Ook diegenen, die tot dusver met redelijk succes de toenemende hoeveelheid AI-producten weten te vermijden, zullen de dans niet ontspringen. Als de bedrijven die appels kweken, vervoeren en in de winkel leggen AI gebruiken, dan zal ook jij uiteindelijk voor AI betalen als je een appeltje koopt.

Een andere belangrijke factor, en ook eentje die de arbeider in z’n portemonnee zal gaan voelen, is de energieprijs. Algemeen bekend is dat AI-datacenters gigantische hoeveelheden stroom nodig hebben, en dat zal alleen nog maar groeien. Gezien uiteindelijk alles in onze huidige samenleving energie vereist, heeft de ontwikkeling en toepassing van AI ook daar een prijs opstuwende werking. Hoewel grote bedrijven regelmatig goedkope contracten krijgen en een veel lagere energiebelasting krijgen, betalen huishoudens de volle mep.

Een symptoom van onze tijd

In de historische IPO van SpaceX komen meerdere aspecten van het huidige kapitalistische systeem samen. De oorlogen in Iran en Oekraïne, niet alleen omdat de toevoer van gas en olie een belangrijke rol speelt, maar ook omdat de nieuwste militaire technieken daar getest worden; de opbouw naar een Derde Wereldoorlog, met de strijdende machtsblokken van de VS en China; de steeds groter wordende invloed van AI, en daarmee het kapitaal, in onze levens, zowel privé als op de werkvloer.

En natuurlijk het parasitisme van het kapitaal. Musk is nu dus biljonair, met een B. Dat bedrag is zo onvoorstelbaar groot dat de gebruikelijke verdedigingen van “maar hij werkt er ook echt zo hard voor” niet eens meer ingezet worden. Als een kapitalistje-nooit-genoeg zal hij geld en macht naar zich toe blijven trekken, ten koste van de rest van de wereld. Dat dit alles alleen maar mogelijk is door over de rug van arbeiders winst te maken, staat buiten kijf.

Elon Musk zal feest blijven vieren, en vooralsnog zijn de enige bubbels die hij tegenkomt die in z’n champagne. Het zijn echter de omstandigheden, geschept door het kapitalisme, die het mogelijk maakte dat een groteske en middelmatige man de rijkste persoon ooit kon worden. Het is aan de arbeidersklasse om die kapitalistische omstandigheden te vervangen voor socialistische; om een economie die produceert voor de winst te vervangen met een die produceert voor behoefte.

Alleen dan zal technologische vooruitgang worden ingezet ten goede van de overduidelijke meerderheid, en niet slechts ten goede van een steeds kleiner wordende minderheid.