Het is inmiddels meer dan vier jaar geleden dat de oorlog in Oekraïne escaleerde door de Russische invasie. Het lijkt bijna een gegeven dat de landen met elkaar in conflict zijn. Maar hoe heeft het zover kunnen komen en hoe moeten we de oorlog zien in een steeds verder escalerende wereldwijde oorlogsdreiging?
Achtergrond en aanloop
De imperialistische oorlog in Oekraïne vindt zijn oorsprong in de tegengestelde belangen tussen de kapitalisten van de Verenigde Staten (VS), Europese Unie (EU) en NAVO enerzijds en kapitalistisch Rusland anderzijds. Oekraïne was in tijden van de Sovjet-Unie een industriële republiek met veel fabrieken, landbouw en belangrijke grondstoffen. Na de contrarevolutie in 1991 werd Oekraïne, zoals alle andere voormalige Sovjetrepublieken, door grootschalige privatisering en economische plundering door de nieuwe heersers in de armoede gestort. Toch beschikte Oekraïne nog over grondstoffen zoals kool en mineralen, strategische havens en landbouwgrond. De economie was nog erg vervlochten met die van Rusland, Russisch kapitaal speelde een grote rol in de economie. Het westerse kapitaal van de VS en EU aan de andere kant zag ook wel brood in de grondstoffen, transportroutes en strategische ligging van Oekraïne. Zo begon een concurrentiestrijd tussen het westen en Rusland om de dominantie over Oekraïne. Beide machtsblokken steunden Oekraïense politieke bewegingen die de belangen van ofwel pro-westers ofwel Pro-Russisch kapitaal dienden. In 2008 werd aan Oekraïne zelfs het lidmaatschap van de NAVO aangeboden, een doorn in het oog van Rusland dat Oekraïne niet als militair vooruitgeschoven post van de VS in haar achtertuin wilde hebben.
Het politieke getouwtrek in Oekraïne resulteerde in het afwisselen van pro-westerse en pro-Russische presidenten. In 2013 tijdens het presidentschap van de Ruslandgezinde Viktor Janoekovitsj werd een associatieverdrag voor vergaande economische en militaire samenwerking tussen Oekraïne en de EU in de ijskast gezet. Dit resulteerde in pro-EU protesten en na gewelddadig politie-ingrijpen escaleerden de protesten. Met buitenlandse inmenging vanuit de VS en EU werd een coup gepleegd tegen Janoekovitsj.1 Pro-westerse krachten, gesteund door een niet te onderschatten groep van ultranationalisten en fascisten, namen in 2014 de macht over.2 Het associatieverdrag met de EU werd ondertekend. Ook werden de eerder onder Janoekovitsj genomen politieke besluiten ter bevordering van de Russisch sprekende Oekraïense bevolking teruggedraaid gevolgd door taalwetten die de Oekraïense taal moest bevorderen en werden twintigste-eeuwse fascisten zoals Stepan Bandera gerehabiliteerd. Ook werd de politieke repressie opgeschroefd, wat uiteindelijk leidde tot o.a. het verbod op de Communistische Partij van Oekraïne.
De coup leidde tot onrust in het oosten van Oekraïne en op het schiereiland de Krim, waar historisch gezien de meeste Russisch sprekende Oekraïners woonden. Rusland gebruikte deze onrust om de Krim te annexeren, die militair en economisch van strategisch belang is. Hiermee behield Rusland de haven van Sevastopol waar hun Zwarte Zeevloot lag en stelde ze belangrijke transportroutes veilig. Ook werden pro-Russische separatisten gesteund in de oostelijke provincies Donetsk in Loegansk. De Oekraïense regering reageerde met een militaire ‘anti-terreur’ operatie in Donetsk en Loegansk waar separatisten de macht wilden grijpen. Tienduizenden mensen stierven of raakten gewond tijdens deze burgeroorlog, waarin Oekraïense fascisten zoals het AZOV-bataljon, AIDAR en Rechtse Sector een beslissende rol speelden.3 De oorlog werd door verschillende akkoorden, voor de bühne, geprobeerd te stoppen, maar achter de schermen maakten Rusland en het westen zich op voor frontale confrontatie op Oekraïens grondgebied.
Escalatie en invasie
In 2021 laaiden de spanningen weer op. Achtergrond hiervan waren de vastgelopen onderhandelingen tussen het Westen en Rusland over het wel of niet toetreden van Oekraïne tot de NAVO. Het westen had tussen 2014 en 2021 de Oekraïense strijdkrachten mee helpen uitbouwen tot een modern leger. Deze legeropbouw was de Russen niet onopgemerkt gebleven en Rusland begon eind 2021 aan de oostgrens van Oekraïne legereenheden te stationeren. De Russen eisten dat Oekraïne zich niet bij de NAVO zou voegen, de Krim zou erkennen als Russisch grondgebied en Donetsk en Loegansk als autonome regio’s zou zien. Onaanvaardbare eisen voor Oekraïne, de EU en VS.
Begin 2022 escaleerde het geweld tussen de separatisten in Donetsk en Loegansk en de regering in Kiev weer. Rusland besloot Donetsk en Loegansk formeel te erkennen als onafhankelijke staten en ging drie dagen later over op een grootschalige invasie van Oekraïne. Het doel zou een snelle overwinning voor Rusland geweest moeten zijn, om Oekraïne via militaire macht en verdere onderhandelingen op de knieën te dwingen en de Russische eisen in te willigen. De VS, EU en NAVO beloofden Oekraïne miljarden euro’s in materiele, militaire en economische steun en zo bleef Oekraïne overeind. De Russische opmars stokte en de oorlog veranderde in een uitputtingsstrijd tussen het Oekraïense en Russische leger.
Inmiddels duurt de grootschalige oorlog vier jaar en hebben honderdduizenden tot een miljoen Oekraïners en Russen hun leven op soms de meest gruwelijke manieren moet verliezen. Ook raakten meer dan een miljoen mensen gewond. De grote verliezen worden door de burgerlijke regeringen van Oekraïne en Rusland met cynische en hartverscheurende tactieken opgevangen. In Oekraïense steden en dorpen bijvoorbeeld worden dienstplichtige mannen van straat geplukt, in busjes gegooid en vervolgens naar het front gestuurd. In Rusland worden in arme delen van het land arbeiders gestrikt met, voor die regio’s, astronomische salarissen en sneuvelbonussen die jonge mannen moeten overtuigen om hun leven ter behoeve van hun familie op te offeren.
De inter-imperialistische strijd
De oorlog tussen Oekraïne is boven alles een inter-imperialistische strijd. Vanaf 2022 zien we dat het Euraziatische blok van Rusland, China en in mindere mate Iran steeds meer vorm heeft gekregen. De sancties tegen landen als Rusland en Iran hebben hun economieën verder met elkaar vervlochten en hun markten verder opengesteld voor Chinees kapitaal. China’s grootste banken hebben de eerste veertien maanden van de invasie vier keer zoveel geïnvesteerd in Rusland. Met Chinese auto-onderdelen worden nieuwe Russische auto’s gemaakt en Rusland verkoopt de gas en olie die ze eerst aan Europa verkochten nu aan China. Iran is betrokken bij de oorlog doordat zij Rusland steunt met de verkoop van drones, munitie en andere middelen.4
De EU en de NAVO proberen tegelijkertijd hun eigen bondgenootschappen uit te breiden. Zo werden Finland en Zweden onderdeel van de NAVO, waardoor de grens tussen Rusland en de NAVO werd verlengd. Ook slaagde de Europese Commissie erin om met grote sommen geld de pro-Europese regering van de voormalige Sovjetrepubliek Moldavië in het zadel te houden.5
Toch zien we sinds het begin van de invasie van Rusland ook scheuren ontstaan binnen de imperialistische bondgenootschappen. Bijvoorbeeld binnen de EU zijn er landen zoals Hongarije, Tsjechië en Slowakije die belangen hebben bij het goedkope Russische gas en minder happig zijn op de sancties tegen Rusland, en sloot Oekraïne de gaskraan richting deze landen. Aan de andere kant zien we in Centraal-Azië landen als Kazachstan die, ondanks de historische banden met Rusland, steeds meer een eigen koers gaan varen en proberen te balanceren tussen ‘oost’ en ‘west’.
Economische gevolgen
Het Euro-Atlantische blok reageerde op de Russische invasie met massale sancties, waarmee de Russische economie als het ware werd losgemaakt van de Europese en Amerikaanse economie. Zo werden Russische banken uit het SWIFT-systeem gezet, waardoor VISA en Mastercard betalingen onmogelijk werden. Olie- en gas import werden in rap tempo afgebouwd en westerse bedrijven zoals McDonald’s, Renault en IKEA verlieten Rusland tijdelijk of permanent. Ook werd de Nordstream gaspijplijn, die EU-lid Duitsland koppelde aan Rusland, opgeblazen. Inmiddels is er een arrestatiebevel door Duitsland uitgegeven voor een Oekraïense verdachte. In dienst van wie hij handelde is nog onbekend.6
Volgens de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations hebben de VS en de EU Oekraïne tot nu toe 316 miljard euro aan militaire, financiële en humanitaire steun gegeven.7 Geld dat opgehoest moet worden door de arbeidersklasse van deze landen om Russische en Oekraïense arbeiders samen in de loopgraven de dood in te laten sturen voor de winsten van het kapitaal. We zien concreet in Europa dat bijvoorbeeld de kapitaalinvesteringen in het kader van de Green New Deal worden omgeleid en volop wordt ingezet op herbewapening om de industrie in de EU concurrerend te houden. Zo werd er vanuit de Europese Commissie een investering van 800 miljard euro aangekondigd voor ‘defensie’. Waar moet dit geld vandaan komen? Met bezuinigingen op pensioenen, de zorg en sociale zekerheid.
Stop de oorlog en het oorlogsgetrommel
Met het aantreden van het kabinet Jetten zien we waar de rekening van al het bloedvergieten neergelegd wordt: de werkende klasse. Oorlogsbelasting, doorwerken tot je dood, WW verkorten, verdere afbraak van de zorg en andere sociale voorzieningen zijn enkele voorbeelden van de plannen van het nieuwe kabinet om de geldkraan richting de oorlogssector open te laten staan. Ook worden stappen gezet richting de herinvoering van de dienstplicht. Toch gebeurt dit niet allemaal zonder slag of stoot. Arbeiders in heel Europa realiseren zich steeds meer dat het bloedvergieten in Oekraïne, Iran, Sudan of Palestina niet in hun belang is. Overal in Europa staan gewone mensen op om zich te laten horen. Zoals de Rode Lijn demonstraties in Nederland, de stakingen in Europese havens tegen het verschepen van wapenmateriaal, of de Russische en Oekraïense communisten die met gevaar voor hun eigen veiligheid op werkvloeren de werkende klasse agiteren tegen de oorlogsdrang. Vakbonden in Nederland roepen op tot actie tegen het afbraakbeleid van de regering.
We moeten ons niet te laten intimideren door bangmakerij en oorlogsretoriek, maar ons strijdbaar opstellen richting de aanvallen van de heersende klasse op ons levenspeil. Wij hebben niets te winnen bij hun oorlogszucht en alles bij het omverwerpen van het verderfelijke systeem dat deze ellende voortbrengt.
Heiko is lid van het Partijbestuur en de Commissie Internationaal van de NCPN.
- https://www.eca.europa.eu/lists/ecadocuments/sr16_32/sr_ukraine_en.pdf
- https://www.bbc.com/news/world-europe-27173857
- https://www.theguardian.com/world/2014/sep/10/azov-far-right-fighters-ukraine-neo-nazis
- https://meduza.io/en/news/2023/09/04/financial-times-china-s-biggest-banks-have-quadrupled-their-investments-in-russia-since-start-of-full-scale-war
- https://leesmanifest.nl/artikelen/moldavi%C3%AB-tussen-oost-en-west/
- https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2584697-vermeend-brein-achter-aanslag-nord-stream-was-een-legitiem-doel
- https://www.cfr.org/articles/how-much-us-aid-going-ukraine
Gerelateerde artikelen
Wil je een abonnement op Manifest?
Met jullie hulp garanderen we een communistische visie op de actualiteit in Nederland
Manifest is de krant van de NCPN die maandelijks verschijnt. Met Manifest blijf je op de hoogte van de actualiteit en van onze acties. Manifest belicht verschillende aspecten van de strijd in binnen- en buitenland, en publiceert analyses die inzicht bieden in de nationale en internationale ontwikkelingen vanuit een marxistisch-leninistisch perspectief. Neem nu een abonnement op Manifest of vraag een gratis proefabonnement aan.
Abonneer Nu!
