Vluchten mensen naar Europa wegens smokkelaars?

Ik heb lang gewerkt met vluchtelingen in diverse functies. In Griekenland bij de Vluchtelingenorganisatie van de VN (UNHCR) en in Nederland bij NGO’s die zich bezig houden met juridische ondersteuning, integratie en begeleiding bij vrijwillige terugkeer. Met name op Samos, Griekenland, heb ik helaas een aantal zware en hartverscheurende calamiteiten, waaronder schipbreuken in de wateren tussen Griekenland en Turkije, meegemaakt.

Maar is deze ellende enkel te wijten aan criminele netwerken van smokkelaars die misbruik maken van mensen op de vlucht om winst te maken van hun ellende?

De smokkelaars voldoen zeker aan de vereiste van de term ‘criminelen’, al is de mate van strafrechtelijke verantwoordelijkheid niet dezelfde voor alle leden van zulk een netwerk, maar het doel van het artikel is niet dat te onderzoeken. Maar stel, als deze criminelen op een magische manier allemaal gearresteerd en gevangen genomen worden, is dan het ‘probleem’ opgelost?

In dit artikel wordt benadrukt dat de EU (of over het algemeen kapitalistische landen of bondgenootschappen van kapitalistische landen) bewust het publiek misleiden door de echte reden dat mensen op de vlucht slaan, te verdoezelen en de ware boosdoener niet te noemen: het kapitalistisch imperialistische systeem dat grote aantallen slachtoffers zowel binnen als buiten de grenzen veroorzaakt.

Meer en meer tragedies

Iedere keer dat vluchtelingen verongelukken op zee of gewoon in rapporten over ‘massa instroom’ van vluchtelingen en migranten naar Europa (dus met of zonder dodelijke uitkomst), wijzen zowel de autoriteiten als de mainstream (burgerlijke) media altijd naar ‘meedogenloze smokkelaars, die misbruik van de menselijke pijn en ellende veroorzaken’. Maar ook op het ‘agressieve buurland’ (lees: Turkije) dat zonder rekening te houden met de veiligheid van mensen in nood, hen gewoon afzet in Griekse wateren om ‘druk’ op Griekenland en de EU uit te oefenen voor eigen geopolitiek belang. Het gevolg hiervan is dat dit soort acties vaak tot verlies van mensenlevens leidt in de koude wateren van de Egeïsche Zee. Zo richtten alle burgerlijke media van diverse pluimage in het ‘Westen’ hun pijlen ook op ‘dictatoriaal Wit-Rusland’ toen het land in 2021 ‘illegale migranten’ uitnodigde en richting Europa stuurde om Europa te ‘destabiliseren’. Daarbij werd de negatieve combinatie van de woorden ‘illegale migranten’ niet toevallig gebezigd, in plaats van ‘vluchtelingen’, terwijl dit meestal mensen uit Syrië, Irak en Afghanistan waren. De brutale behandeling van deze vluchtelingen van de reactionaire regering van Polen en diverse burgerwachten om de ‘veiligheid van Europa te garanderen’ werd bijna nooit genoemd in dit nieuws of in het beste geval werd dit als een noodzakelijk kwaad bestempeld als een reactie op de handelingen van Wit-Rusland.

Heel recent, begin december 2025¹, werden 17 dode mensen getraceerd door de Griekse Kustwacht. Ze dobberden in een gammel bootje ergens in de zee ten zuiden van Zuid-Oost Kreta. Die arme mensen waren allemaal jong, uitgeput, uitgedroogd, waarschijnlijk door hongersnood overleden toen ze de controle van hun half gezonken bootje verloren hadden en dagenlang waren afgedreven in de zee. De autoriteiten gaven aan een speciaal onderzoek naar de reden van dit tragische incident te doen, wat lange tijd kan duren en hoogstwaarschijnlijk alleen technisch-gerelateerde aspecten zal belichten. Het onderzoek van de Griekse Ombudsman naar de schipbreuk van Pylos met 600 slachtoffers in juni 2023 werd immers pas in februari 2025 afgerond.

Waarschijnlijk is hetzelfde gedaan door de autoriteiten van ook andere landen in de Middellandse zee voor de bijna 35.000 dode vluchtelingen die in de laatste 10 jaar hun weg naar Europa zochten.² Dit terwijl de EU diverse deals sloot met reactionaire regeringen van landen zoals Egypte en Tunesië, na het beruchte EU-Turkije akkoord.³ Al deze ‘deals’ hebben als doel: de instroom van vluchtelingen naar Europa tegen te houden en de mensensmokkelaars netwerken te bestrijden. Hetzelfde doel wordt nagestreefd door het meest recente EU Migratie en Asielpact van mei 2024. Maar ook door diverse EU-richtlijnen die de opvang, behandeling van asielverzoeken, vaststelling van het verantwoordelijke land voor de behandeling van asielaanvragen (de zogenaamde Dublin verdragen 1, 2 & 3), en de verdeling en terugkeer van migranten/vluchtelingen reguleren. Immers, de enige ‘legale manier’ om naar Nederland te komen (naast de tijdrovende gezinshereniging nadat een asielzoeker verblijfsvergunning heeft gekregen) is door ‘hervestiging’. Nederland nodigt – samen met andere landen, zoals VS, Canada en Denemarken – per jaar vijfhonderd vluchtelingen uit van vluchtelingenkampen in Afrika en het Midden-Oosten. Dit betreffen vooral gezinnen.⁴

Wat is de oorzaak in de ogen van de heersende klasse?

Alle burgerlijke partijen (ondanks de wat ‘zachtere en humanere’ toon van ‘linkse’ partijen die vooral het kapitalistische systeem en de reactionaire vorm van de EU en uiteraard de militair/agressieve aard van NAVO ondersteunen) en media focussen enerzijds dus op de criminele netwerken die mensenlevens uitbuiten en anderzijds op dictatoriale regimes die mensen op de vlucht dwingen. Ze vermelden niet eens welke grotere belangen gediend worden in het kader van de strijd tussen grote imperialistische mogendheden. Of de financiële malaise van derde wereld landen, zonder te benoemen wie er daadwerkelijk verantwoordelijk voor is (of alleen andere concurrerende kapitalistische landen de schuld te geven). Al deze redenen worden altijd losgekoppeld van de echte oorzaak: het inhumane systeem van kapitalisme en imperialisme dat hand in hand gaat met enorme tegenstellingen van het levenspeil binnen een land maar ook tussen landen. Dit probleem wordt groter naarmate de concurrentie tussen imperialistische machtsblokken intensiever wordt (enerzijds VS, EU en NAVO-landen en bondgenoten, anderzijds Rusland, China, Iran en andere BRICS-landen) met als doel de herverdeling van afzetmarkten en controle over grondstoffen en afzetmarkten. De meest recent voorbeelden van dit bloedige proces zien wij terug in het verval van Libië, Syrië, Oekraïne en andere landen.

Kan dus al die ellende met zoveel doden in de wateren van de Middellandse Zee maar ook via gevaarlijke landroutes, voorkomen worden door al die criminele netwerken die vluchtelingen en migranten uitbuiten, uit te schakelen? Zelfs niet met de inzet van militaire middelen? Zeker niet, omdat het fenomeen van het smokkelen van mensen via gevaarlijke routes naar meer welvarende landen het symptoom is, of eerder het gevolg van het illegaal maken van migratie en niet de oorzaak. Omdat migratie over het algemeen illegaal wordt geacht door de EU en de nationale wetgeving van alle EU-landen, worden mensen op de vlucht, gedwongen zich te richten tot de onderwereld (zie smokkelaars of ‘kapitalistische onderwereld’) om naar Nederland, Duitsland, Zweden enz. te vluchten. En dat via gevaarlijke routes rondom Griekenland, Bulgarije, Italië, enz. Terwijl rijke burgers uit de Verenigde Staten, de Verenigde Arabische Emiraten of Israël (die ook oorlogsmisdadigers kunnen zijn) zich gewoon legaal en veilig mogen vestigen in EU-landen (net als in Griekenland met de zogenaamde “golden visa” voor mensen die een minimum hoog vermogen hebben), wat zo cynisch zichtbaar maakt hoe klassendiscriminatie wordt toegepast ook in het geval van verkeer van mensen naar andere landen.

De mogelijkheid te vluchten naar EU-landen wordt wisselend minder of meer gevaarlijk, afhankelijk van hoe groot de behoefte is van het grote kapitaal op het Europese continent om goedkopere arbeiders te vinden. Terwijl de vlucht naar Europa van Syriërs (en ook andere nationaliteiten) tot een bepaald punt in het jaar 2015 gedoogd werd (via de Balkan-route, waardoor de veerkrachtigere vluchtelingen Duitsland of Zweden konden bereiken), werd hun vluchtroute langzamerhand moeilijker gemaakt tot de EU-Turkije deal werd ondertekend. Dit leidde tot de isolatie van vluchtelingen op de Griekse eilanden van de Oost-Egeïsche Zee (Lesbos, Chios, Samos, Kos, Leros) die werden omgezet tot opslagplaatsen van ‘menselijke zielen’. Sterker nog, deze opvangkampen werden opgezet zonder enige serieuze voorbereiding en integratieplannen, wat enkel resulteerde in meer ellende, gevaarlijke situaties (zoals de verbranding van het Moria vluchtelingenkamp) en racistisch geweld. Griekenland, maar ook Bulgarije, Noord-Macedonië en andere landen via de Balkan-route (zoals Servië en Bosnië-Herzegovina, die niet tot de EU behoren) worden nog steeds flink gefinancierd door het Europees Vluchtelingenfonds (EVF) en andere bronnen. Die financiering is niet ter ondersteuning van de vluchtelingen maar om juist zoveel mogelijk vluchtelingen te beletten hun eindbestemming, zoals financieel ontwikkelde EU-landen, te bereiken.

Onlangs werd in Griekenland de wetgeving nog een stap verder richting extreem rechts verschoven (zoals de trend overal in de EU is). Met name de drie maanden schorsing van de asielprocedure voor mensen die vanuit Noord-Afrika naar Kreta waren gevlucht in juli 2025 springt dan in het oog. Zo besloot het Griekse parlement het artikel 79 van de wet 5218/2025 aan te nemen, een beslissing die categorisch veroordeeld werd door internationale NGO’s die zich hard maken voor mensenrechten.⁵ Cynisch opvallend hoe de toenmalige secretaris-generaal van Migratiebeleid van de ‘centrum-rechtse’ Griekse regering deze beslissing probeerde te rechtvaardigen door te claimen dat deze mensen een ‘ander profiel’ hadden dan degenen die bijvoorbeeld in 2019 Griekenland bereikten. Specifiek werden Egyptenaren, Soedanezen en mensen uit Bangladesh genoemd. In andere woorden; mensen uit deze landen worden als ‘minderwaardig’ en als ‘nepvluchtelingen’ gezien, die geen recht op internationale bescherming verdienen.

Dat werd gezegd terwijl in Soedan een bloedige burgeroorlog woedt sinds april 2023. Terwijl het repressieve regime van Al-Sisi in Egypte grote delen van de oppositie brutaal onderdrukt. Hetzelfde Egypte dat de grenzen met Gaza hermetisch afsluit, zelfs voor mensen die humanitaire hulp willen aanbieden, en miljarden militaire steun van de VS krijgen om hun belangen in de regio te steunen. De Bengaalse onderdanen voldoen misschien niet aan de VN-Vluchtelingengedrag definitie van vluchteling⁶, maar hun land is zonder overdrijving tot een voordelige megafabriek van kleding voor economisch verder ontwikkelde landen omgebouwd, om het grote kapitaal nog grotere winst te laten innen door middel van extreem lage inkomens en ondermaatse arbeidsrechten. We horen immers vaak hoe fabrieken door gebrek aan veiligheidsmaatregelen in brand vliegen of instorten, met honderden doden als resultaat.⁷

In dezelfde geest is afgelopen september een wet aangenomen in het Griekse Parlement waarmee de Griekse autoriteiten toestemming geven om asielzoekers wiens asielaanvraag is afgewezen, te arresteren met als gevolg een gevangenisstraf (officieel ‘administratieve detentie’) van 24 maanden wanneer de desbetreffende persoon niet terugkeert naar land van herkomst.⁸ Vergelijkbare maatregelen worden overwogen in diverse EU-landen, recentelijk ook door het vorige kabinet in Nederland.

Is de juridische weg de oplossing?

Is de oplossing dan te vinden door ons te wenden tot juridische middelen? Bijvoorbeeld als alle middelen op nationaal niveau uitgeput zijn, kunnen we het land dat de rechten van de vluchteling heeft geschonden aanklagen voor het Europese Hof van de Rechten van de Mens in Straatsburg? Bijvoorbeeld op grond van behandeling die gelijkstaat aan marteling (artikel 3 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens⁹) als het land hem/haar in een detentiecentrum heel lang heeft opgesloten, alsof hij/zij een crimineel was of op grond van schending van collectieve uitzetting van vreemdelingen (art 4 van het 4de Protocol van hetzelfde verdrag)? Of voor het geval van onrechtmatige detentie (art. 6 van EVRM)?

Los van de lange duur en de hoge onkosten, kan de juridische weg dan, wanneer de beslissing positief is voor de aanklager, effectief worden ingezet op een bredere basis, dus zonder dat aanklagers zich alleen beperken tot individuele gevallen? Het is wel een feit dat sommige casussen, door de algemenere problematiek, wat effect kunnen hebben op de korte termijn ter bescherming van de rechten van vluchtelingen. Zoals de bekende casus M.S.S. tegen Griekenland en België in 2010, waarbij de EU met een kritisch oog naar de Dublin verordening keek met als gevolg dat de lidstaten van de Raad van Europa vluchtelingen niet meer terug naar Griekenland mochten sturen, wegens systematisch “onmenselijk en degenererend behandeling die vluchtelingen daar ondervonden.”¹⁰ Maar aan de ene kant was dit effect slechts van korte duur en bovenal bekritiseerde het de hele logica van het criminaliseren van migratie van de kant van de Raad van Europa niet. Het heeft het hele systeem dat mensen dwingt om te vluchten absoluut niet onder de loep genomen. De juridische procedure had gewoon een misstand van ‘tijdelijke aard’ getraceerd en probeerde dat tijdelijk recht te zetten, maar binnen het onmenselijke kader van het Europese kapitalisme en imperialisme. De ‘waakhonden’ van Europa, zoals Griekenland, Bulgarije en andere landen op de Balkan-route vervulden toen en nog steeds de rol van de bewaker (vaak met gebruik van geweld, zoals de zogenaamde push-backs) van de Europese grenzen, zodat zo weinig mogelijk vluchtelingen hun eindbestemming bereiken. Vaak worden deze ‘waakhonden’ operationeel ondersteund door het officiële EU agentschap dat verantwoordelijk is voor het ‘beschermen’ van de EU grenzen: FRONTEX. Dus wanneer de ‘misstanden’ bekritiseerd of zelfs gestraft worden (vooral als ze bekend worden door journalisten) door de instellingen van degenen die dit inhumane systeem bedenken en ondersteunen (zoals de EU of de Europese Raad), staat dit gelijk aan een ‘witwaspraktijk’. De EU veroordeelt de acties, maar ondersteunt en coördineert ze zelf.

De EU lijdt niet aan een gebrek aan hypocrisie, een kenmerk van alle kapitalistische landen die het echte doel verdoezelen en een humanitaire façade aan de buitenwereld promoten.

Nog steeds wordt een retorische vraag nooit beantwoord door EU-medewerkers: Als het primaire doel is de buitengrenzen van de EU te beschermen tegen vluchtelingen, hoe kunnen vluchtelingen überhaupt hun recht op asiel aanvragen uitoefenen, een recht dat bij de ‘normen en waarden’ van Europa hoort?¹¹ Door meer hekken en muren op te bouwen om vluchtelingen tegen te houden? Of door vluchtelingen te dwingen nog gevaarlijkere vluchtroutes te kiezen, omdat die blijkbaar minder effectief bewaakt worden?

Conclusie

Het is dus duidelijk dat de EU en alle landen aan de top van de imperialistische piramide geen interesse hebben in het beschermen van de rechten van vluchtelingen. Sterker nog, ze verdoezelen de echte reden waarom deze mensen veiligheid en stabiliteit in rijke landen zoeken: het inhumane heersende kapitalistische systeem en imperialisme, naast de bijbehorende tegenstellingen en concurrentie tussen de grootste imperialistische blokken. Op deze manier wordt de daadwerkelijke oorzaak van hun ellende niet alleen verhuld, maar de slachtoffers van kapitalisme buiten de grenzen worden als vijanden gezien van de slachtoffers binnen de grenzen, terwijl ze tot dezelfde maatschappelijke klasse binnen het kapitalistisch systeem horen en/of slachtoffers van hetzelfde systeem zijn.

Als voorbeeld daarvan heeft de lokale bevolking in Terneuzen¹² zich verzet tegen de plannen voor een nieuw AZC in zijn buurt, zonder naar de echte boosdoener van de leegloop van hun regio te wijzen. Dat is namelijk de burgerlijke staat en de inherente tegenstellingen van ontwikkeling, ook binnen hetzelfde kapitalistische land. De terechte verontwaardiging van de lokale bevolking om de onderontwikkeling van hun thuis zou dus zich moeten richten tegen de bewuste keuze van de overheid om hun behoeftes te negeren in plaats van tegen de vluchtelingen die gedwongen werden om te vluchten.

De enige oplossing is dat de werkende klasse in de landen van de eindbestemming klassenbewustzijn kweekt en solidair optreedt. Zowel op nationaal als op internationaal niveau moeten zij de vluchtelingen steunen, maar bovenal met de werkende klasse in de landen waar vluchtelingen en migranten vandaan komen. Samen moet de werkende klasse zich inzetten voor het omverwerpen van het brute financiële/politieke systeem, waarvan de kern de uitbuiting van de mens door de mens is. Alleen door een internationale solidaire arbeidersbeweging kunnen de werkende mensen zich realiseren dat de kapitalisten en hun bondgenootschappen tegen hun belangen zijn en dat ze bewust de arbeiders tegen elkaar opzetten onder het mom van nationale belangen en/of culturele verschillen, zodat de echte reden van hun ellende verhuld blijft. Het kapitalisme kan geen oplossing bieden voor de problemen die het systeem zelf creëert.

1. https://www.aljazeera.com/news/2025/12/7/seventeen-people-found-dead-in-boat-off-of-greeces-crete
2. https://www.unhcr.org/europe/news/press-releases/10-years-largest-loss-life-mediterranean-unhcr-urges-decisive-action-save-lives
3. zie Verklaring EU-Turkije, 18 maart 2016 - Consilium
4. zie https://www.coa.nl/nl/hervestiging-vluchtelingen & https://www.vluchtelingenwerk.nl/nl/nieuws-en-kennis/onze-thema’s/asiel/wanneer-ben-je-een-uitgenodigde-vluchteling?gad_source=1&gad_campaignid=184249434&gbraid=0AAAAADvrOFZoG_y99C29ifnL_tYtFldcE&gclid=EAIaIQobChMIj-X0-fLEkQMVCJKDBx2wZgagEAAYASAAEgKsJvD_BwE
5. Greece: Joint Statement: The unlawful suspension of access to asylum in Greece must be immediately withdrawn - Amnesty International
6. zie wetten.nl - Regeling - Verdrag betreffende de status van vluchtelingen - BWBV0001002, m.n. uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten het land waarvan hij de nationaliteit bezit, en die de bescherming van dat land niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil inroepen
7. Het Bengaalse voorbeeld van het gebrekkige “vluchteling” element (dat van toepassing is in talloze andere gevallen, zoals Gambianen die door de overbevissing van hun wateren door multinationale westerse voedselbedrijven niet in hun levensonderhoud kunnen voorzien) duidt ook hoe de westerse burgerij de mensenrechten ziet: beperkt tot de individuele sfeer, zonder rekening te houden met het klassenelement en sociale rechten. Alsof iemand alleen mag vluchten om politieke redenen van de individuele sfeer of oorlog maar geen internationale bescherming verdient als zijn/haar leven totaal uitzichtloos is door het leegmaken van de grondstoffen van zijn/haar land door westerse landen en multinationale bedrijven, wat een grote kwestie is die in dit artikel niet verder geanalyseerd kan worden.
8. Ζie Greece Passes Law Potentially Jailing Rejected Asylum Seekers | Balkan Insight
9. Zie wetten.nl - Regeling - Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden - BWBV0001000
10. EHRM veroordeelt België en Griekenland | EMN
11. zie ook art 18 & 19 EU Handvest (https://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_nl.pdf)
12. Terneuzen ziet af van azc in de gemeente, COA voelt zich niet gehoord | Hart van Nederland