Ziekte in de Kongo

Aan de zuidwestelijke kust van Afrika mondt de rivier de Kongo uit: het resultaat van een gigantisch waternetwerk dat de regio tot een vruchtbaar paradijs maakt. Ondanks deze rijkdom behoort het tot een van de armste gebieden op aarde, waar burgeroorlogen en recentelijk ook een Ebola-epidemie de bevolking teisteren.

Geschiedenis van een rijk gebied

Om te beginnen dit te begrijpen gaan we terug naar 1885. Het Koninkrijk Kongo had een relatief sterke positie weten te verwerven middels wapen- en mensenhandel met Portugese kolonisten, maar de Europese burgerij zag een kans om haar winsten uit te breiden. Daarom werd op de Conferentie van Berlijn besloten het hele gebied dan maar aan de Belgische koning Leopold II te overhandigen. Hij beloofde dat de Arabische slavenhandel zou worden uitgeroeid, dat de bevolking werd beschaafd en het ‘ware’ christendom bijgebracht zou krijgen.

Leopold loog in zekere zin niet. Onder zijn bewind zou de Kongo kennismaken met de Europese vorm van ‘beschaving’; het tot waar maken van alle productiemiddelen, inclusief de arbeiders zelf. Leopold eigende al het land toe aan de staat, maakte de gehele bevolking tot lijfeigene en verplichtte iedereen te handelen met de staat. Vervolgens stelde hij rubber en ivoor quota’s in, die op laste van executie werden gehandhaafd door zijn privéleger. Om te bewijzen dat de kogels voor deze handhaving niet werden gebruikt voor de jacht, was op verbruik van elke kogel de inlevering van één rechterhand van een Congolees verplicht. In 1903 observeerde de Britse ambassadeur: “De wortel van het kwaad ligt in het feit dat de overheid van de Kongo voornamelijk een commerciële onderneming is, dat al het andere georiënteerd is richting commercieel gewin.”

Congo vandaag

Hoewel de Congolese bevolking zich inmiddels heeft bevrijd van het koloniale juk, geldt nog steeds dat niet de behoeften van de bevolking, maar de winst van weinigen bepaalt hoe het land eruitziet. Vandaag exporteert de DRC metalen: zo’n 74 procent van de wereldwijde productie van kobalt, een essentiële grondstof in de energietransitie. Ook is de DRC de op één na grootste producent van koper wereldwijd. Tussen 2025 en 2026 steeg het BNP in de DRC van 93 naar 123 miljard dollar. De verwachting is dat deze de komende jaren met 10 miljard per jaar zal blijven groeien. Maar de winsten komen niet terecht bij de Congolese arbeiders die hun dagelijks brood verdienen met loeizware arbeid onder onmenselijke omstandigheden. De gewonnen mineralen komen weer bij grote commerciële partijen terecht, merendeels afkomstig uit het buitenland. Nederlandse financiële instituten bleken in december voor 300 miljoen geïnvesteerd te hebben in mijncomplexen.

Opmerkelijk genoeg is het land in bezit van de staat, die dit verhuurt aan commerciële investeerders. De rest van het oppervlak is beschikbaar gesteld aan de bevolking om te exploiteren, bijvoorbeeld illegale mijnbouw, houtkap en zelfvoorzieningslandbouw. Hoewel de agrarische sector zo'n 60 procent van de beroepsbevolking beslaat, produceert ze niet genoeg voor eigen behoeften. Het gevolg van dit alles is dat driekwart van de bevolking op minder dan twee dollar per dag moet overleven en kookt op houtskool. Ook breken er om de haverklap epidemieën uit.

Ziekte van het kapitalisme

Het kan niet anders dan dat deze extreem armoedige en uitzichtloze situatie een uitstekende voedingsbodem is geworden voor een burgeroorlog. De rebellengroepering M23, gesteund door onder andere buurland Rwanda, bezit nu vrijwel het gehele goud- en coltangebied in het oosten van de DRC. Zo’n zes miljoen mensen zijn intern ontheemd en 23 miljoen lijden onder acuut voedseltekort. Daarnaast vormt M23 een bedreiging voor de koper- en kobaltmijnen in het zuidoosten, die tezamen 75 procent van de Congolese export beslaan. De overheid van de DRC verkeert dus in een crisis die met de dag erger wordt, terwijl klimaatverandering, de uitbraak van Ebola en de voortdurende oorlog het lijden van de massa's verergert.

In Congo ziet men dus hoe de ‘ziekte’ van het kapitalisme de bevolking raakt. De werkende mensen van Congo gaan gebukt onder brute uitbuiting ten behoeve van de monopolies. De bourgeoisie, zowel de Congolese, de Rwandese, als de Amerikaanse en Europese, profiteren van hun arbeid. Ondertussen zorgt een gebrek aan zorginfrastructuur en een gewapend conflict voor duizenden doden. Tegen de ‘ziekte’ van het kapitalisme bestaat maar één remedie: de georganiseerde strijd van de bevolking, die haar eigen pad kiest en de uitbuiting van zich afwerpt.