Flexibiliteit voor de baas, structurele problemen voor werkenden

De lente lonkt maar in tegenstelling tot de bijbehorende hooikoortsaanvallen is uitbuiting in flexwerk geen natuurlijk fenomeen. Uitzendconstructies – ooit verkocht als ‘flexibel’ opstapje naar vast werk – liggen onder vuur. Niet alleen in rapporten en campagnes, maar inmiddels ook in de rechtszaal.

In de zaak rond distributiecentrummedewerker Pawel Rudzki tegenover Albert Heijn oordeelde de rechter dat er sprake was van misbruik van uitzendconstructies. De FNV trok samen met Rudzki naar de rechtszaal en kreeg op alle fronten gelijk. Rudzki werd mede omdat hij actief organiseerde voor de FNV op straat gekegeld door Albert Heijn nadat hij zeven jaar lang als uitzendkracht was ingezet. Niet alleen een onterecht ontslag, maar de Zaanse supermarktketen had Rudzki na drie jaar al een vast contract moeten aanbieden. De uitspraak is kraakhelder: herstel in functie, een contract voor onbepaalde tijd en nabetaling van loon.

Op papier lijkt dat een individuele zaak. In de praktijk is het allesbehalve dat. Wat hier wordt blootgelegd, is een patroon dat al jaren bestaat. Uitzendkrachten worden structureel ingezet voor werk dat allesbehalve tijdelijk is. Ze draaien mee in teams, nemen dezelfde verantwoordelijkheden op zich, maar blijven hangen in een juridisch niemandsland zonder zekerheid, zonder perspectief en vaak zonder gelijk loon. Wie structureel werk doet, heeft natuurlijk recht op structurele zekerheid. Klinkt als een open deur, maar in de praktijk is dat lang niet altijd het geval: management schuift graag eindeloos met contractvormen, constructies en tussenpersonen. Alles om te voorkomen dat iemand in vaste diens komt, en zo aansprak kan maken op bijbehorende rechten.

Tegelijkertijd groeit de druk ook buiten de rechtszaal. De aankondiging van een massaclaim voor uitzendkrachten die jarenlang onderbetaald zijn, onderstreept hoe wijdverbreid de problemen zijn. Volgens een onderzoek van De Nederlandsche Bank en Follow the Money worden uitzendkrachten structureel onderbetaald en wordt Europese wetgeving structureel geschonden. Ook vakbonden voerden al campagne op het thema, maar nu er geluiden over een massaclaim de kop op steken beginnen uitzendbureaus nerveus om zich heen te kijken. Zeker omdat de voorzitter van Stichting Eerlijk Werk (initiatiefnemer van de claim) Egbert Jan van Bel spreekt over miljarden euro’s schade: “In Nederland werken jaarlijks zo’n 900.000 tot 1,1 miljoen mensen als uitzendkracht. Als die gemiddeld bijvoorbeeld 10 euro per dag te weinig krijgen en 200 dagen per jaar werken, kom je al snel op miljarden uit”, legt hij uit aan het AD.

Uitzendbureaus roepen bij voorbaat al dat de claim geen kans van slagen heeft in de rechtszaal en vinden dat de eisers hun gram (lees: achterstallig loon) dan maar bij de overheid moeten halen. Tegelijkertijd stelt minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Hans Vijlbrief juist de uitzendbranche verantwoordelijk. Ook de meest recent afgesloten uitzend-cao – waar uitzendbazen zich graag achter verschuilen, al werd de cao niet ondertekend door grote bonden als de FNV en CNV – laat zien hoe hardnekkig het probleem is. Waar de bazen spreken van een oplossing, zien werkers vooral een voortzetting van het probleem in een andere vorm. “De nieuwe uitzend-cao werkt namelijk met uiterst onduidelijke criteria rondom gelijkwaardige beloning. Dit maakt het in de praktijk nog steeds veel te gemakkelijk voor uitzendbureaus om te blijven sjoemelen met de lonen en arbeidsvoorwaarden”, stelt FNV Flex.

Op de achtergrond speelt nog een andere ontwikkeling die in dezelfde tendens past: de positie van jonge werkenden. Per 1 januari 2027 gaat het minimumjeugdloon omhoog, na jarenlange campagnes en acties van jongeren zelf. Voor sommigen betekent dat een paar euro per uur extra, of enkele honderden euro’s in maand erbij. Dat is geen klein bier voor wie nu moeite heeft om rond te komen, wat helaas een steeds groter wordende groep is. Maar ook hier geldt: dit is geen plotseling inzicht van de politiek of bedrijfsbazen, maar het resultaat van aanhoudende druk. Tienduizenden jongeren lieten van zich horen en voerden actie tegen het jeugdloon. De verhoging is daarmee eerder een correctie dan een doorbraak. Tegelijkertijd blijft de kern van het probleem overeind. Het jeugdloon verdwijnt niet, en daarmee ook niet het principe dat je voor hetzelfde werk minder betaald krijgt omdat je jonger bent.

Net als bij uitzendwerk ontstaat er een tweedeling die ronduit oneerlijk is, maar in stand blijft zolang er geen actie en organisatie tegenover staan. Of het nu gaat om uitzendkrachten die jarenlang ‘tijdelijk’ blijven, of jongeren die structureel minder verdienen: de bazen komen pas in beweging wanneer werkenden de druk opvoeren.